‘Elke oplossing levert twee nieuwe problemen op’

De Belgische kunstenaar Dries Depoorter gebruikt gezichtherkenningssoftware en webcambeelden om op de valkuilen van de digitale samenleving te wijzen.

‘Toen ik jonger was, zag ik technologie als iets dat alles zou oplossen’, zegt de Belgische kunstenaar Dries Depoorter. 

‘Vandaag veel minder. Ik denk daar elke week anders over. Al vind ik ook dat technologie vaak slecht in de media komt, probeer ik er nog het goede in te zien, maar ik denk ook dat er bij elke technische oplossing twee nieuwe problemen ontstaan. Ik wil de gevaren tonen en dat op een toegankelijke manier zodat een breed publiek het begrijpt.’

Een van die problemen is dat grote techbedrijven enorm veel data opslaan en mensen vaak veel meer informatie delen dan ze denken. ‘Zelfs als je een foto deelt zonder locatie of tijdstip, halen de grote platformen de metadata eruit en slaan ze die op. Om een locatie te achterhalen volstaat het soms dat er een product op staat dat alleen in een bepaald land verkocht wordt. Hetzelfde geldt voor het tijdstip: aan de stand van de schaduwen kan je vaak al afleiden hoe laat de foto genomen is.’

In zijn werk speelt Depoorter met publiek toegankelijke informatie. Zo gebruikte hij gezichtsherkenningssoftware op een livestream van het Vlaamse parlement om te laten zien welke parlementsleden hoe lang op hun telefoon zaten tijdens de vergaderingen, om vervolgens de politicus in kwestie te taggen op sociale media dat ze wel erg lang naar hun schermpjes staarden.

Voor het werk The Follower nam hij de beelden van openbare webcams op toeristische plekken een paar weken op. In de weken daarna speurde hij Instagram af voor foto’s die op die plekken waren gemaakt, en probeerde hij het moment dat de foto’s gemaakt werden terug te vinden op de camerabeelden. 

‘Daar zijn zeker veel reacties op gekomen. Sommigen vonden het cool om er deel van uit te maken, anderen niet. Ik dacht eerst dat het niet zou lukken om mensen terug te vinden, maar het verbaasde me hoe eenvoudig het uiteindelijk was: gezichtsherkenning, een online camera en het scrapen van Instagram.’

Zelf gebruikt Depoorter ook sociale media, maar spaarzaam: ‘Ik ben actief op de grotere platformen zoals Twitter en Instagram, en ik gebruik ook Bluesky. Ik gebruik sociale media vooral voor mijn werk. Privé deel ik bijna niets.’

‘We zijn geen willoze slaven van emoties’

Hoogleraar Mariska Kret spreekt over de oorsprong van onze emoties. ‘We zijn minder rationeel dan we denken, en dat maakt ons gevoelig voor social media.’

‘Emoties hebben vanuit evolutionair perspectief nut en dat is precies waarom ze in bijna het hele dierenrijk voorkomen. Maar niet in identieke vorm’, zegt hoogleraar cognitieve psychologie Mariska Kret. ‘Elke soort is anders en heeft dus een eigen palet aan emoties dat ontstaan is doordat dieren zich voortdurend moeten aanpassen aan hun omgeving. Emoties als angst zie je bij alle dieren terug: anders zouden ze gevaar niet uit de weg gaan en was het snel afgelopen.’

De titel van Krets programmaonderdeel heet Engineering Emotions. In hoeverre kunnen we eigenlijk onze emoties beïnvloeden of besturen? ‘Bij de ene emotie lukt dat beter dan bij de andere en er zijn veel individuele verschillen. Maar willoze slaven van onze emoties zijn we zeker niet. En ook daarin staan we niet alleen. Een chimpansee-alfa man zal zijn onzekerheid zeker verhullen om zijn status niet te verliezen. 

‘Samen met Zanna Clay onderzoek ik het effect van omstanders op hoe emoties worden geuit. Zowel de mensapensoort bonobo’s als mensen doen dat anders als ze bekeken worden en houden dus rekening met het mogelijke effect van hun uitingen. We hebben onder andere laten zien dat bonobo’s bij het luisteren naar geluidsfragmenten van gestreste bonobo’s meer uitingen van emotie laten zien afhankelijk van de grootte van de groep waar ze zich in bevinden.’ Kret wil laten zien dat mensen minder rationeel zijn dan ze zelf denken of hopen. ‘Daardoor zijn we gevoelig voor bepaalde technologieën zoals socialmediagebruik. Als een kind sociale media verkiest boven een echte interactie waar het gelukkiger van wordt, kunnen we dan nog wel spreken van een keuze? Mensen hebben niet altijd even goed inzicht in hun eigen emoties, gaan naar een therapeut om erachter te komen wat er speelt, kunnen dat moeilijk verwoorden of willen dat niet.’

Dat blijkt ook op te gaan voor Kret, die ondanks haar onderzoek niet opeens meester is van haar gevoelens: ‘Was het maar waar! Ik vind emoties net zo ingewikkeld als iedereen.’

Brave New World, Scheltema Leiden, donderdag 17 september, € 75 (studenten € 30)