‘Welke soorten leren zang aan en welke niet?’ vraagt Carel ten Cate zich hardop af, terwijl hij met een verrekijker om zijn nek door het Wijkpark in de Merenwijk loopt. 

‘Ik heb er jarenlang onderzoek naar gedaan’, zegt de emeritus hoogleraar gedragsbiologie. ‘Ik heb samengewerkt met taalkundigen en muziekwetenschappers om te kijken of hoe vogels leren zingen lijkt op hoe wij taal leren of muziek maken. Ik kreeg daar altijd veel vragen over, dus heb ik er een cursus aan gewijd. Toen dacht ik: als er zoveel mensen diezelfde interesse hebben, waarom zou ik het dan niet eens opschrijven?’

Dat boek werd Vogelgeluiden ontrafeld, waarin Ten Cate aan de hand van de nieuwste wetenschappelijke kennis alle aspecten van vogelzang en andere vogelgeluiden afgaat: hoe leren vogels zingen, waarom hebben sommige een groter repertoire dan andere, en wat betekenen al die geluiden eigenlijk?
Met het begin van de lente vertonen de bomen en struiken in het park de eerste groene blaadjes, met daartussen een groot aantal heen-en-weer fladderende en fluitende vogels. 

Syrinx

‘Strikt genomen is fluiten geen goede naam voor wat vogels doen’, vertelt Ten Cate. ‘Dat is lang onduidelijk geweest omdat je niet vanaf de buitenkant kan aflezen hoe dat geluid precies gemaakt wordt, maar het is wat anders dan wat wij doen met onze lippen als we fluiten. Het lijkt meer op hoe wij praten, met onze stembanden. Vogels gebruiken daarvoor een speciaal orgaan, de syrinx, maar dat zit in tegenstelling tot onze stembanden juist onderaan de luchtpijp.’

Boven in een boom begint een tjiftjaf aan een demonstratie van zijn syrinx. Voor sommigen misschien een irritant en monotoon deuntje (‘TJIF-TJAF’), maar schijn bedriegt. ‘Ook in de zang van de tjiftjaf zit variatie. Hij begint de zang soms wat krassend. Of hij dat doet en hoelang hij doorgaat met tjiftjaffen kan andere vogels iets vertellen over de eigenschappen van het zingende dier.’

Onderzoek naar vogelgeluiden is nog vrij jong. Hoewel de mens allang de geluiden aan de vogels weet te koppelen, was systematische studie niet of nauwelijks uit te voeren zonder opnames. Pas vanaf de jaren zestig en zeventig werd dit makkelijker dankzij de draagbare bandrecorder, en in recente jaren is het met digitale hulpmiddelen eenvoudiger dan ooit om de zang op te nemen en te analyseren. Vooral het omzetten van een geluidsopname naar een sonogram, een grafische weergave van de zang, maakt nieuw onderzoek mogelijk.

Daarmee werd het mogelijk om subtiele verschillen in zang te ontdekken, exacte duur van elementen in een roep te meten en de verschillende boventonen met elkaar te vergelijken; een schatkist aan informatie voor de ornitholoog.

Luidruchtige scholekster

In het park hoort Ten Cate tussen het gekwetter van vele zangvogels en de roep van een luidruchtig overvliegende scholekster ook het herhaaldelijk koeren van een Turkse tortel. Die door hem veelvuldig bestudeerde duivensoort heeft net als de tjiftjaf een ogenschijnlijk eentonige roep. ‘Er is veel meer variatie dan wij horen in vogelgeluiden. Sommige klankvarianten vallen voor ons pas op als je ze visualiseert in een spectrogram. Maar vogels horen al die kleine variaties wél, en aan de hand daarvan kunnen ze elkaars kwaliteiten bepalen.’

Zo zijn er meer openbaringen in Ten Cates boek. Zo blijkt het klassieke beeld dat het mannetje zingt om een territorium af te bakenen en een partner aan te trekken niet helemaal meer te kloppen. ‘Van oudsher was het zo dat kijken naar vogels vooral een Europese en Noord-Amerikaanse aangelegenheid was. In die gebieden zie je dat bij de meeste zangvogels alleen het mannetjes zingt. Dat heeft heel erg sterk het beeld bepaald, ook toen wetenschappers naar andere streken gingen. Ook omdat de sekse van zangvogels op het oog niet goed te onderscheiden is, nam men aan dat als een vogel aan het zingen was, het een mannetje was.’

Een paar roodborstjes landt vlak voor Ten Cate op het pad. Toevallig, want juist van die soort is al langer bekend dat zowel het mannetje als het vrouwtje zingt. Dit paartje zwijgt echter. Na even naar de wandelaars te hebben gekeken, vliegen ze de struiken weer in.

‘Roodborstjes werden gezien als uitzonderingen. Maar toen er meer onderzoekers kwamen die naar tropische streken gingen, zagen ze daar dat er veel meer soorten zangvogels waren waarbij beide seksen zongen. En dat heeft er toe geleid dat we meer zijn gaan kijken naar de soorten hier, zoals de pimpelmees. Toen bleek dat bij de meerderheid van de vogelgeslachten de vrouwtjes toch kunnen zingen.’

Minder dan 1 procent

Hoewel het nog steeds geldt dat vooral het mannetje zingt om zijn territorium te verdedigen, weten biologen nog niet waarom vrouwelijke pimpelmezen zingen of roepen. ‘Ze doen het vaak op andere tijdstippen dan mannetjes, dus heeft het waarschijnlijk ook een andere functie. Het kan een rol spelen bij de communicatie tussen beide partners, of juist met andere vrouwtjes. Die roepgeluiden zijn vaak ook veel zachter. Communicatie tussen twee partners hoeft niet iedereen in het bos te horen en die zijn dus veel moeilijker te onderzoeken.’

Wat duidelijk wordt uit het boek is de enorme omvang en variatie aan vogelgeluiden en hoe weinig – ondanks al het onderzoek – wetenschappers daar nog van snappen. Van de ongeveer 11.000 vogelsoorten behoren er  ruim 5000 tot de zangvogels. Alleen al van die groep is er volgens Ten Cate minder dan 1 procent echt onderzocht.

Er valt dus nog genoeg te ontdekken. Zo vond Ten Cate een aantal jaar terug een opname van een Australische muskuseend die menselijke spraak wist na te doen. Een unicum, want er waren niet eerder eenden waargenomen die geluid konden nabootsen. Dit exemplaar zei: ‘You bloody fool!’

‘Ik denk dat er nog meer verrassingen te vinden zijn’, vertelt de hoogleraar. Hij wijst naar een paar luidruchtige halsbandparkieten in een boom.

‘Die behoren tot de papegaaien, een groep die heel veel variatie in geluiden heeft. Zelfs zo gevarieerd dat het heel lastig is om grip te krijgen op wat het allemaal betekent. Je moet precies weten wanneer en in welke situatie een vogel zo’n geluid maakt. Observatie is het startpunt van onderzoek. Dat is niet simpel: luisteren en nagaan of je het kan koppelen aan bepaalde omstandigheden en reacties van andere individuen, opnames terugspelen en kijken hoe vogels reageren. Er zijn nog veel open vragen te beantwoorden.’

Carel ten Cate, Vogelgeluiden ontrafeld: Waarom, hoe en waarover vogels zingen en roepen. Te koop vanaf 14 april, € 29,95. 
KNNV Uitgeverij