‘We moesten een paper schrijven in één dag’, vertelt de Leidse promovendus sterrenkunde Sander Schouws. ‘Want we wisten: als we dat niet doen, zijn de anderen ons voor.’ 

Een concurrerende, buitenlandse onderzoeksgroep had net een van de verste sterrenstelsels ooit ontdekt. Deze groep diende een voorstel in bij telescoop Atacama Large Millimeter Array (ALMA), in Chili, om verdere metingen te kunnen doen. Dat wilde Schouws’ groep ook wel. 

‘We moesten eerst afwachten of de andere groep tijd kreeg op de telescoop, dat was helemaal eerlijk. Maar om een of andere reden mochten zij geen verdere observaties doen van het sterrenstelsel, en wij wel. Daar waren ze boos over.’

Na enig geruzie bedacht de ALMA-organisatie een oplossing. ‘Normaal zouden alleen wij zes maanden lang toegang krijgen tot de data uit onze meting. Dat is een normale tijdlijn om een paper te schrijven. Maar nu werd die tijd geschrapt, en kregen beide groepen toegang tot de data.’ Gevolg: een publicatierace. En om die te winnen was het alle hens aan dek in de Leidse onderzoeksgroep.

Doorbraak

Dat lukte, en de resultaten waren een doorbraak: dit extreem vroege sterrenstelsel bleek veel meer ‘volwassen’ dan gedacht, vanwege de aanwezigheid van zuurstof. ‘Het is alsof je een puber aantreft op een plek waar je alleen baby’s verwacht’, aldus Schouws.

Zijn onderzoek richt zich op extreem verre sterrenstelsels, die een kijkje geven in het vroege universum. Van die stelsels is namelijk nog ‘oud’ licht te zien, dat miljarden jaren naar ons heeft moeten reizen. Het veld is samen met de zoektocht naar leefbare planeten buiten ons zonnestelsel het populairste en dus ook het meest competitieve onderdeel in de sterrenkunde. ‘Echt de frontier van onze kennis’, beaamt hij. ‘Het onderzoek is soms nasty, met backstabbing, maar het is ook wel spannend.’

Wetenschap kent altijd competitie, maar de sterrenkunde heeft daarin een uniek karakter. Duizenden astronomen willen observeren bij slechts een handjevol telescopen die daarvoor geavanceerd genoeg zijn. De James Webb Space Telescope (JWST), het nieuwste vlaggenschip van de astronomie, ontving in 2024 maar liefst 2377 aanvragen bij de jaarlijkse deadline. Lang niet iedereen komt aan de beurt: samen hadden alle onderzoekers namelijk negen keer meer observatietijd aangevraagd dan beschikbaar was.

Om binnen die enorme concurrentie vooruit te komen, helpt het om simpelweg meer papers te schrijven. ‘Hoe meer je publiceert, hoe groter je kans op tijd bij telescopen’, zegt Piyush Sharda, postdoc bij de Leidse Sterrewacht.

En misschien nog wel belangrijker dan telescooptijd: meer publiceren vergroot ook de kans op subsidies. ‘Je moet jezelf continu verkopen aan geldschieters’, zegt Sharda. Beurzen zijn inmiddels essentieel als extra financiering om de vaste (maar krimpende) geldstroom vanuit de overheid aan te vullen. ‘Het kabinet Schoof heeft daar niet bij geholpen’, stelt Dennis Janssen, operationeel directeur van de Sterrewacht.

Het geldpotje dat instituten als de NWO en KNAW kunnen besteden aan beurzen is ook aan het krimpen, terwijl het aantal aanvragen toeneemt. ‘We zien dat deze geldstroom steeds minder wordt. De druk op professoren om geld binnen te halen neemt toe. Vroeger kon je met een gemiddelde beurs drie promovendi aannemen, tegenwoordig één, misschien twee. We zien dan ook een geleidelijke krimp van deze groep.’

the winner takes it all

Mariska Kriek, professor in extragalactische sterrenkunde, is bekend met de aanvraagstress. ‘Het voelt soms kapitalistisch: the winner takes it all. Als je een grote subsidie binnenhaalt, kun je meteen veel mensen aannemen. Dat maakt het systeem gevoeliger voor ongelijkheid.’

Op de lagere treden van de academische ladder ervaren onderzoekers de meeste druk om te publiceren, blijkt uit een internationale enquête uit 2023 onder 3500 astronomen. Voor promovendi, postdocs, en assistent-professoren is de carrière immers nog onzeker. ‘Het is net als topsport’, zegt Schouws. ‘Je moet heel hard werken en een beetje geluk hebben, anders lig je eruit.’

Eigenlijk zouden promovendi niet in de meest competitieve velden moeten werken, vindt Kriek. ‘Door die rare dynamiek komt er een enorme druk op PhD-studenten te staan. Die worden daar doodongelukkig van.’

‘Er is minder strenge controle bij publicaties dan in bijvoorbeeld de natuurkunde, wat de cyclus van snel en onzorgvuldig publiceren erger maakt’, zegt Sharda. ‘In de sterrenkunde worden ook meer papers gepubliceerd dan in de natuurkunde, terwijl er vaak maar één peer reviewer per artikel is.’

Hoe competitiever het veld, hoe sterker dit patroon, zeggen de sterrenkundigen, omdat er een neiging is om onzekere resultaten toch te publiceren wanneer ze interessant of provocerend zijn.

Onzin-papers

Uit de enquête blijkt ook dat publicatiedruk leidt tot toegenomen wantrouwen over de wetenschappelijke integriteit van collega’s en concurrenten. ‘Om te voorkomen dat ze worden ingehaald publiceren mensen papers binnen een weekend’, zegt Sharda. ‘Dan kan er natuurlijk wat nauwkeurigheid verloren gaan in de haast.’ 

Maar niet alle fouten zijn per ongeluk gemaakt, vermoedt hij. ‘Wetenschappers willen met hun papers laten zien dat het onderzoek de investering waard was. Soms wordt er cruciale informatie achtergehouden, of worden dingen aan elkaar gebreid om er geloofwaardiger uit te zien.’

Een bekend voorbeeld was de ‘detectie van leven’ op exoplaneet k12-18b. Die ‘ontdekking’ door onderzoekers uit Cambridge werd begin 2025 al snel door andere astronomen ontkracht. Dit soort praktijken ziet Schouws binnen zijn veld. ‘Vooral bij ALMA heb je papers waarvan je ziet: dit is gewoon onzin.’

Hoogleraar Kriek wil niet meedoen aan de overspannen dynamiek en bepaalt liever haar eigen koers. ‘Omdat ik wat meer “senior” ben, heb ik wel een andere positie dan de rest. Als het er enkel om gaat om altijd maar de eerste te zijn, vind ik het niet zo interessant. Ik probeer expres die ratrace te vermijden. Waarom zou je jezelf dat aandoen?’ 

Ze bestudeert het heelal buiten de Melkweg (maar niet de allerverste sterrenstelsels) en zoekt daarbij naar onderwerpen waar de massa niet zo snel op zou duiken. ‘Soms wordt je idee dan aanvankelijk uitgelachen op een conferentie.’ Toch leidde haar onderzoek tot waardevolle publicaties. ‘We hebben alsnog een paar papers in Nature gekregen.’ En binnen haar onderzoeksgroep wordt de relatief relaxte aanpak gewaardeerd. ‘We zijn een heel vriendelijk veld, vind ik.’

Dan is de sfeer bij het onderzoek naar de verste sterrenstelsels toch harder, erkent Schouws. ‘Het is soms een beetje een zieke cultuur en dat trekt een bepaald type mensen aan, van die haantjes. Misschien ben ik dat zelf ook wel een beetje.’