‘Daar zit veel racisme in.’ Conservator Tim Huisman wijst naar een mannelijk hoofdje van klei met een norse, doelloze blik. Dankzij de flinke onderbeet en het vooruitstekende wenkbrauwbot oogt het aapachtig. ‘Dit is hoe men dacht dat de neanderthaler eruitzag in 1924. Sommige kenmerken zijn geïnspireerd door de Papoea’s (inheems volk van Nieuw Guinea, red.), met het idee dat dat de meest primitieve mensen zouden zijn.’

De conservator van Rijksmuseum Boerhaave geeft een rondleiding langs de nieuwe tentoonstelling ‘Waarheid? Kunst van de twijfel’, die nog volop in opbouw is. Tussen de vitrines klinkt een kakofonie van getimmer, boorgeluid en muziek van klussers die meefluiten of -zingen.

Naast de norse neanderthaler verschijnt straks een moderne interpretatie uit 2009, genaamd “Krijn”. Nu hangt er alleen nog een foto. Die versie oogt juist sympathiek, alsof hij net in de lach is geschoten. De aapachtige kenmerken van een eeuw geleden zijn bijna verdwenen. ‘Hij staat veel dichter bij ons’, zegt Huisman. ‘Tegenwoordig denken we heel anders over de neanderthalers. We hebben allemaal een stukje neanderthaler in ons.’

Toch kunnen wetenschappers vaak rekenen op een ‘absolute’ status. De eerste ruimte van de tentoonstelling transporteert de bezoeker naar de negentiende eeuw, een gouden tijd voor wetenschappers als ‘vertellers van de waarheid’. Vanuit een enorm staatsieportret presenteert de Utrechtse bioloog Pieter Harting (1812-1885) zich, gezeten in zijn werkkamer vol curiosa. ‘De toeschouwer moet zich geïmponeerd voelen’, legt Huisman uit.

In zijn tijd gold Harting als een prominente vertolker van de biologie. ‘Hij was heel erg bezig met zichzelf als autoriteit neerzetten, en zo werd hij ook door de regering gezien. Als hij bepaalde zaken verkondigde, moest men dat maar serieus nemen.’

Destijds was alleen al de suggestie van wetenschap genoeg om geloofwaardigheid te creëren. Op kermissen lieten nepdokters – onder het mom van ‘expertise’ – toeschouwers huiveren over vreselijke huidaandoeningen of ontleedden levensechte poppen. ‘Ze zeiden eigenlijk: “We zijn niet zomaar aan het griezelen, we zijn iets wetenschappelijks aan het doen.” Dat gaf een soort alibi. Dat gebeurt tegenwoordig nog steeds, kijk maar naar sociale media.’

Unheimisch

Dat er iets niet klopt aan zo’n onbetwist imago, verraadt een levensgrote klassenfoto die in dezelfde ruimte hangt. Het lijkt simpelweg een groep leerlingen van de basisschool, maar iets voelt verdacht. ‘De gezichten zijn allemaal samengesteld met een computer, geen enkel gezicht heeft echt bestaan. Dat geeft je wel een unheimisch gevoel’, vertelt Huisman over het kunstwerk ‘Generation #1’ (2010) van Ruud van Empel. ‘Zo word je aan het twijfelen gezet.’

Want wie zegt dat de wetenschap het altijd bij het rechte eind heeft? Uiteindelijk zijn onderzoekers onderworpen aan de kennis van hun tijd. Een beeldscherm toont beelden van krioelende spermacellen gefilmd door de microscoop van Antoni van Leeuwenhoek (1632-1723), de beroemde Delftse lenzenmaker en microbioloog. Huisman: ‘Hoe raar moet dit zijn als je totaal geen referentiekader hebt? Het hele begrip eencellige bacteriën, dat was er in die tijd nog niet. Dus wat moest die man wel niet denken? Wat zag hij nou eigenlijk? Hij kon alleen maar gissen.’

Het kunstwerk Homo stupidus stupidus illustreert die onmacht. In de vitrine ligt een geraamte van een vierpotig beest met een staart en hoorns. ‘Dit skelet is samengesteld uit allerlei menselijke botjes die gehergroepeerd zijn. Als een alien over 3000 jaar hier archeologisch onderzoek doet en die botjes vindt, denkt die vast: “dat moet het wezen zijn dat deze wereld verpest heeft.” Hoe zal die alien ons reconstrueren als hij ons nooit gezien heeft?’

Naast Homo stupidus stupidus staat het skelet van een gorilla. ‘Dit stond in een museum in Gent, en werd gepresenteerd als een compleet exemplaar van de soort Gorilla gorilla.’ Het miste alleen een hoofd, dus om het beter eruit te laten zien werd de schedel van een andere gorillasoort erop gezet. ‘Blijf kritisch, niet alles wat een museum je voorschotelt is waar’, betoogt Huisman. ‘Ik vind dat je als museum soms de hand in eigen boezem moet steken.’

Papegaai van Flaubert

Dat verklaart ook de vijf opgezette papegaaien die her en der op de tentoonstelling zijn te spotten. ‘Ze staan symbool voor het onnadenkend napraten of herkauwen van informatie. Dat is precies het soort onkritische houding waarvoor we in deze tentoonstelling willen waarschuwen.’ Zo zou de regenbooglori bij de ingang op het bureau hebben gestaan van de Franse auteur Gustave Flaubert toen hij zijn bekende werk Un coeur simple (1877) schreef, waarin de papegaai een centrale rol speelt. ‘Het probleem is dat drie musea beweren de echte papegaai van Flaubert te hebben’, zegt Huisman. ‘Dus wie spreekt er de waarheid?’

Een museum dat waarschuwt voor onwaarheden in musea is ‘een experiment’, geeft de conservator toe. ‘Het is filosofischer dan de tentoonstellingen die we normaal doen. Maar het gevoel dat wetenschap ook maar een mening is die je makkelijk opzij kunt schuiven, is natuurlijk heel actueel. Het huidige klimaat dwingt onderzoekers om transparant te zijn over hun methodes, waarom ze bepaalde claims doen. Zo kan de wetenschap weer vertrouwen terugwinnen.’

‘Waarheid? Kunst van de twijfel’, Rijksmuseum Boerhaave, 24 april 2026 t/m 3 januari 2027, € 17,50 (studenten gratis)