De persoon achter de Soldaat van Oranje, oud-Leidenaar Erik Hazelhoff Roelfzema (1917-2007) blijft ook na zijn dood een magische aantrekkingskracht hebben op velen. Omgeven door avontuur, mysterie en een uitzonderlijke levensloop, heeft zijn verhaal een miljoenenpubliek bereikt via boeken, film en musical. 

Zo ook mij als voormalig rechtenstudent in Leiden (1985-1991). Ik raakte gefascineerd door zijn autobiografie Op jacht naar het leven en reisde in 2005 en 2007 naar Hawaï om Hazelhoff te interviewen. Samen met Floris Meinardi maakten we de documentaire Soldaat voor Ambon (2010) voor de AVRO en schreef ik het boek De Soldaat achterna over zijn wonderlijke leven.

Maar er zijn ook mensen die hem niet kunnen uitstaan en hem een bekakte corpsbal vinden die te veel roem en aandacht heeft gekregen. Zo ook Petra Alkema, die een boek schreef met de veelzeggende titel De Soldaat van Oranje ontmaskerd en de nodige aandacht van pers en publiek kreeg (‘Soldaat van… mislukkingen?’ Mare 27, 30 april).

Niemand leek in staat om snel een weerwoord te bieden, en ondertussen werd het beeld van de nationale verzetsheld bewust aan het wankelen gebracht. Maar wat blijkt: het boek staat van begin tot eind vol met verwijten en ongegronde verdachtmakingen, waarbij de vooringenomenheid en de afkeer van de auteur voor Hazelhoff er afdruipen.

Alkema gaat er prat op dat ze als politiemedewerker recherchewerk deed. Ze vindt daardoor veel archiefstukken, maar helaas is ze niet in staat die op zorgvuldige wijze te duiden. Ze lijkt op zoek naar de kleinste verschillen, om daarmee triomfantelijk aan te tonen dat Hazelhoff wel weer een leugen moet hebben verkondigd.

Ze begint haar boek met de constatering dat Hazelhoff ongetwijfeld niet op het balkon van zijn kamer aan het Rapenburg in Leiden kan hebben gestaan op 26 november 1940 toen daar tegenover Cleveringa zijn beroemde lezing hield. Als Hazelhoff schrijft dat hij op zijn balkon in de zon stond, komt Alkema met het weerbericht van die dag aanzetten, en voert aan dat er die dag helemaal geen zon was. En zo gaat de rest van het boek op dat niveau verder: een zoektocht naar de onverklaarbaarheden, om daarmee direct te concluderen dat het gelogen is. Dat Hazelhoff pas 25 jaar na de oorlog aan zijn memoires begon, is voor Alkema geen excuus.

De uitgever van Alkema schrijft bij de promotie van het boek: ‘Door stelselmatig te liegen, zaken weg te laten of te verdraaien weet Hazelhoff te verhullen dat zijn verzetsdaden en andere initiatieven volledig mislukken. Sterker nog: onder zijn verantwoordelijkheid en door zijn handelen zijn er alleen maar slachtoffers te betreuren.’ Alkema verwijt Hazelhoff zelfs ‘medeverantwoordelijk te zijn voor het drama van het Englandspiel’.

Dat is een grove geschiedvervalsing en uiterst kwetsend voor alle betrokkenen die destijds hun leven waagden, en vaak gaven, voor de strijd tegen de bezetting. Hazelhoff en anderen riskeerden hun leven door vanuit Engeland met een boot vele malen de oversteek te maken naar bezet Nederland. Als iemand iets te verwijten valt over de mislukkingen, dan was het wel de Nederlandse overheid in ballingschap, die het met de geheimhouding vaak niet zo nauw nam.

Nederland dankt zijn vrijheid juist aan mensen als Hazelhoff, en duizenden anderen, die hun nek durfden uit te steken en de strijd aangingen met de Duitse bezetter.

Ook na de oorlog nam Hazelhoff nog vele malen risico’s voor de vrijheid van anderen. Zo was hij directeur van Radio Free Europe, wat hem een target maakte voor meerdere moordpogingen. En berucht is zijn inspanning om de Molukkers te helpen in hun strijd om onafhankelijkheid. Hazelhoff probeerde wapens te leveren aan de Molukkers, en vloog met een watervliegtuig in een solotocht van Manilla naar de Molukken, om er bewijs te verzamelen van de inval van het Indonesische leger op Ambon.

Speculeren

Ik interviewde Hazelhoff uitgebreid hierover en vond in archieven de bewijsstukken van deze met mysterie omgeven missie. Ik vond zelfs bewijzen dat hij nog veel meer pogingen deed om de Molukkers te hulp te schieten. Nog jarenlang was hij actief betrokken bij plannen om wapens te smokkelen voor het verzet van de Molukken. Dat moest uiteraard geheim blijven in die jaren. Hazelhoff heeft er zelf nooit over geschreven, maar archieven van veiligheidsdiensten en getuigen die ik sprak tonen zijn tomeloze inzet aan.

Alkema duikt ook de archieven in, maar is geobsedeerd door verschillen die ze niet kan plaatsen. Dat moet dan wel weer gelogen zijn, concludeert ze. Ze speculeert er ook lustig op los: waarom zat Erik eigenlijk niet binnen in de zaal tijdens de Cleveringa-lezing? Was hij wel een echte verzetsman? En die meer dan zeventig nachtelijke vluchten als RAF-piloot naar Duisland om bommenwerpers te begeleiden? Dat was helemaal niet zo gevaarlijk, zo redeneert Alkema. Niets om je over op de borst te kloppen. Zelfs over een interview van Willem Duys met Hazelhoff kan ze iets negatiefs vinden: Erik praatte met een bekakt accent.

Zo is het makkelijk scoren. Zowel Hazelhoff als zijn vrouw en enige zoon zijn overleden. Maar wie echt de boeken en archieven induikt, ziet al snel dat de ‘ontmaskering’ van Alkema niet meer is dan een persoonlijke aversie tegen de in de loop der jaren ontstane heldenstatus – gewild of ongewild – van Erik Hazelhoff. 

Met een zorgvuldige, academische benadering van de feiten heeft het boek weinig te maken. Ik hou mijn hart vast voor de verdachten uit Alkema’s strafdossiers die uiteindelijk voor de rechter zijn verschenen, indien ze haar recherchewerk voor de politie ook op deze wijze heeft uitgevoerd.

Carel Erasmus is Leids alumnus en advocaat bij Advocaten van Oranje. Hij maakte de documentaire Soldaat voor Ambon over Erik Hazelhoff Roelfzema en schreef het boek De Soldaat achterna