‘Het moeilijkste van mijn werk, is dat je heel dicht bij mensen komt en vervolgens weer weggaat nadat je het leed hebt vastgelegd’, vertelt fotograaf en documentairemaker Ruben Terlou, bekend van bekroonde series als Door het hart van China en meest recentelijk Ruben langs de Zuid-Chinese Zee.
‘Ik vind het niet makkelijk om de pijn bij een ander achter te laten. Maar dat moet je uit je hoofd zetten. Ik geloof wel dat mijn documentaires iets teweegbrengen, alleen niet op de plekken waar ik film. Soms hoor ik van kijkers dat ze geraakt zijn door de video’s, of dat het hen helpt om dingen uit hun eigen leven te kunnen verwerken.’

In het theatercollege Op reis door een nieuwe wereld vertelt Terlou samen met journalist Jelle Brandt Corstius over de verhalen achter hun documentaires. ‘Ik vertel over hoe het is om thuis te komen, en hoe het is om niet zo goed thuis te kunnen zijn.’

Terlou studeerde geneeskunde, een vak dat op het eerste gezicht weinig overeenkomsten heeft met zijn huidige werk, al ziet hij die zelf wel. ‘Arts en documentairemaker zijn allebei menselijke beroepen. Het zijn een soort vergankelijkheidsberoepen: je houdt je bezig met de ruimte tussen leven en dood - daar waar het leven moeilijk is.’

In zijn serie Dokter Ruben uit 2023 onderzocht Terlou maatschappelijke problemen zoals armoede, vervuiling of ongelijkheid die hij ziet als ‘virussen die mensen ziek kunnen maken’. ‘Als documentairemaker kan ik iemand niet genezen. Je kan wel bijdragen aan het vergroten van het bewustzijn over maatschappelijke problemen, maar je kunt meestal niets betekenen voor de mensen die je filmt, anders dan dat je ze gehoord of gezien kunt laten voelen. We hebben weleens geld ingezameld voor iemand die we hebben gefilmd, die kon daardoor een winkeltje openen.’

In de serie De verborgen strijd van Myanmar uit 2025 zie je jonge soldaten in de burgeroorlog sterven. Heeft dat je blik op de mensheid veranderd?
‘Juist een oorlog is de ultieme plek om menselijkheid te zien. Het klinkt misschien gek maar daar waar het moeilijk wordt, kunnen mensen elkaar vinden en elkaar helpen.’

Je werkt veel in China. Hoe ga je om met de verschillen in vrijheid van meningsuiting tussen Nederland en China?
‘In China is de manier waarop mensen zichzelf kunnen uiten niet alleen politiek, maar ook cultureel bepaald. Als journalist wordt het steeds moeilijker om daar te werken, omdat dingen daar heel snel politiek worden gemaakt.’

Het praten met een westerse journalist kan al als gevaarlijk worden gezien. De censuur is toegenomen, dat snappen ze daar allemaal. Het is alsof China deze tijden heeft zien aankomen, alsof ze op alle manieren beter zijn voorbereid op een wereld die uiteenvalt en waarin er een power struggle is ontstaan tussen landen. Kijk maar naar hoe ze hebben geïnvesteerd in het ontwikkelen van hun eigen technologie. Ze zijn beter voorbereid dan Nederland.’

Ben je er ook achtervolgd?
‘Ja, we zijn een keer gevolgd door een auto, maar niet op zo’n irritante manier als in Pakistan, Tadzjikistan of Myanmar. Daar kan het dreigender voelen. Ik geloof zeker dat ze me in de gaten hielden of houden, maar dat doen ze dan op een onzichtbare manier. Ze hebben er natuurlijk ook een fantastische technologische capaciteit voor, de surveillancetechniek daar is hoog ontwikkeld. 

‘Ik heb wel kritiek op het leiderschap van China en hoe ze hun eigen volk behandelen. Maar ik zie ook dat heel veel dingen goed gaan. Ze hebben gelukkig hun leger niet gebruikt om plekken plat te bombarderen. China is relatief gezien nog niet zo erg. Als ik mijn hoop zou moeten vestigen op een land dat iets kan betekenen voor ons, dan is dat China.

‘Overigens hou ik niet van de drukte in de Chinese steden. Vroeger vond ik Utrecht al te druk. Ik hou van de natuur: van bergen, van oceanen. Ik heb de mensen en natuur allebei nodig: zonder de natuur hou ik het niet vol omdat ik de prikkels niet aankan. Het is nu wel beter dan vroeger. Het was vroeger echt een teringherrie in Chinese steden, maar nu zijn veel auto’s elektrisch.’

Hoe kijk je naar de Chinese opvatting dat de natuur in dienst staat van de mens?
‘Dat vind ik vreselijk en daarin is China best ver gegaan. Er was ooit een Chinese slogan: eerst vervuilen, dan opruimen. Op den duur begreep iedereen dat er veel kapot was dat niet meer zou terugkomen en kwam het volk in opstand. De afgelopen tien jaar is China zich meer gaan richten op natuurbehoud.’

‘Ik denk erover om een documentaire te maken over de relatie tussen de mens en de natuur. We zeggen dat er klimaatverandering is door de mens, dat soorten in recordtempo uitsterven, maar het lijkt alsof we het niet voelen. Ik was in november op de Indische Oceaan waar vogels uitsterven op plekken waar helemaal geen mensen zijn, door overbevissing en vervuiling. Je hoeft niet te zeggen: “Kijk eens hoe alles kapotgaat.” Mensen zijn echt niet dom. Als je de schoonheid laat zien, snappen zij wat erachter speelt.’

Kun je je journalistieke blik loslaten en nog ontspannen op vakantie gaan?
‘Nee. Ook dan ben ik steeds op zoek naar verhalen en interessante scènes. Wat ik wel heel graag doe, is zeevogels kijken met andere wetenschappers. Ik heb ook een favoriete vogel: de reuzenalbatros. Die is altijd aan het reizen, en vliegt heel rustig.’

Dat klinkt nog steeds heel analytisch.
‘Ik ben wel aan het leren om gewoon te zijn, daar hoort ook vakantie met de mensen om me heen bij. Maar tot nu toe ben ik daar nog niet goed in geweest. Ik heb een soort zelfopgelegde missie als ik ergens ben, dan heb ik iets nodig om te bestuderen - en dan grijp ik toch heel snel naar die camera.

‘Mensen hebben dingen nodig om zich veilig te voelen, meetings, een huis op één plek, een vaste baan. Maar door die afhankelijkheid maken ze het zichzelf niet makkelijk. Ik zocht vroeger ook naar een hokje dat me zekerheid zou geven, tot ik begreep dat er geen hokjes zijn.

‘Het vraagt moed om je eigen pad te kiezen, met alle onzekerheden die daarbij horen. Reizen voelt voor mij als een manier waarop ik de juiste versie van mezelf kan zijn. Ik kan niet goed tegen hiërarchie, en autonomie is voor mij heel erg belangrijk. Ik word onrustig als ik word ingekaderd. Geef jezelf ruimte, dan kun je ook blijven veranderen.’

Ruben Terlou en Jelle Brandt Corstius, Op reis door een nieuwe wereld. Theatercollege, Leidse Schouwburg, dinsdag 7 april, 20:15 uur (uitverkocht). Voor Haarlem (5 april) en Rotterdam (11 april) zijn nog wel kaarten