‘Mijn ouders hadden niets met voetbal’, vertelt de Brits-Franse schrijver en journalist Simon Kuper (56). ‘Vijftig jaar geleden werd mijn vader Adam hoogleraar Afrikaanse antropologie in Leiden. Op mijn zesde kwamen we in Oegstgeest wonen en ik leerde in Nederland de sport kennen. Elke avond voetbalden mijn broertje en ik met de buurtjongens – het bestond toen nog niet dat meisjes tegen een bal trapten – op straat. Al mijn vriendjes waren voor het Nederlands elftal, en Oranje was toen wereldtop. Het eerste WK dat ik bewust meemaakte was dat van 1978 waar Nederland in de finale verloor van gastland Argentinië. Ik werd verliefd op de Nederlandse voetbalcultuur.’

Kuper gaat in juni voor de Britse zakenkrant Financial Times naar het WK in Amerika, Canada en Mexico. Het is zijn tiende mondiale toernooi. Vorig jaar verscheen het boek De wereld aan mijn voeten over de vorige negen edities waar hij bij was. Op dinsdag 26 mei geeft hij een theatercollege in Den Haag, en op zondag 31 mei staat hij in de Leidse Schouwburg.

Johan Cruijff was een bepalend figuur voor Kuper. Hij kwam in 1981 na verschillende avonturen in het buitenland terug naar Ajax. ‘Het was alsof iemand het licht aandeed in een donkere kamer. Cruijff bracht echt het voetbalevangelie, had ook leren verwoorden hoe de sport gespeeld moest worden.’

totaalvoetbal

Cruijff hamerde op het belang van pressing, het wisselen van positie en nadenken in het veld: het zogenoemde totaalvoetbal. ‘Het is een spel dat je ook nadrukkelijk met je brein speelt. In 1986 verhuisden we naar Londen, en ging ik daar voetballen maar het leek haast een andere sport. Ik stond op het middenveld maar in Engeland vloog de bal alleen nog maar over mij heen: van de keeper naar de spits. Nu is dat al lang niet meer zo.’

Later leerde Kuper ook de donkere kanten van Cruijff kennen. ‘Hij kon keihard zijn. Ik heb hem in 2000 in Barcelona geïnterviewd voor The Observer. De krant had hem daarvoor betaald, maar achteraf vond hij het niet voldoende. Het onderhandelen hield bij hem nooit op.’ Maanden later schreef Kuper een stuk in voetbalblad Hard Gras over de ontmoeting met zijn jeugdheld. ‘Cruijff dacht toen: die journalist krijgt ontzettend veel geld om dat verhaal te schrijven, hij profiteert van mij. Hij liet vervolgens in “zijn” media De Telegraaf en Voetbal International nare stukken over mij schrijven. Dat was ontzettend pijnlijk.

‘Ik sprak een keer met Johnny Rep (spits van Oranje in de jaren 70, red.) over die nare ervaring en hij zei: “Zo is Johan. Maar dat moet je niet opschrijven hoor, want dan maakt hij me kapot.” Rep was toen al in de vijftig en nog steeds erg bang voor Cruijff.’

In het theatercollege zal Kuper onder andere ingaan op de twijfelachtige handelswijze van Gianni Infantino, de voorzitter van de wereldvoetbalbond FIFA. ‘Hij presenteert zich als een soort paus van het voetbal en heeft het idee dat hij een van de mannen is die de wereld runt. Onlangs probeerde hij op het FIFA-congres de voorzitter van de Palestijnse voetbalbond handen te laten schudden met een bestuurder van de Israëlische bond – alsof ze aan een wedstrijd hadden meegedaan, het laatste fluitsignaal had geklonken en het nu toch echt tijd voor vrede was. De handreiking werd geweigerd en het draaide uit op een beschamende vertoning.’

Eerder had Infantino een vredesprijs verzonnen om Trump te paaien. ‘De bond heeft al honderd jaar het vrij naïeve idee dat je met voetbal vrede kunt brengen.’

De FIFA-baas mag dan megalomaan zijn, maar hij heeft wel degelijk invloed die verder reikt dan het voetbal. ‘Hij is opgeklommen naar het niveau van de groep mannen dat zonder democratisch gedoe handelt.’  Trump, Poetin en Infantino spreken elkaar vaak en de FIFA-voorzitter verschijnt ook op plekken die niets met sport te maken hebben. ‘Hij was bijvoorbeeld aanwezig in Washington bij het tekenen van de Abraham-akkoorden in 2020 waarin de diplomatieke banden tussen Israël en een aantal Arabische staten werden genormaliseerd.’

Knuffelland

De organiserende landen van het komende WK leven op gespannen voet met elkaar. ‘Hun WK-bid kwam tot stand onder heel andere omstandigheden: toen waren de drie landen juist naar elkaar toe aan het groeien. Maar Trump zal er nu eerder voor kiezen om op de medeorganisatoren in te hakken. Canada en Mexico hangen er een beetje bij. Vrijwel alle belangrijke wedstrijden zijn in de VS.’

Kuper was ook bij de controversiële WK’s in Rusland en Qatar. ‘Die landen wilden een vriendelijk gezicht aan de wereld tonen.’ Maar Amerika wil zich helemaal niet als ‘knuffelland’ presenteren. ‘Trumps uitstraling is: andere landen zijn klootzakken. Hij draagt een soort sadisme uit en zit helemaal niet te wachten op Senegalezen en Haïtianen die voor het WK naar de VS komen. Als ICE hen in de cel smijt, gaat hij daar echt geen excuses voor maken.’

Hoe duister de politiek rondom het WK ook mag zijn, Kuper verzet zich tegen een eventuele boycot. ‘Trump en Infantino zijn bad guys, maar ik vind voetbal nog steeds prachtig. Het plezier van miljarden mensen moet je niet laten vergallen door dit soort types. Het WK is groter dan de president.’

Zware nederlaag

Hij bewaart goede herinneringen aan het toernooi van 1998 in Frankrijk. ‘Dat was de laatste keer dat Oranje constant mooi voetbal speelde. Ik leerde het Franse leven kennen en had ook voor het eerst genoeg geld om daarvan te genieten.’ Een paar jaar later kocht hij een appartement in Parijs en inmiddels is hij Frans staatsburger. Kuper heeft drie kinderen en zijn twee zoons zijn fan van het Franse elftal. Het boek is aan hen opgedragen: ‘Voor Leo en Joey, ook al zijn ze voor Frankrijk.’

‘Ik ben nog steeds fan van Oranje en ben twee keer met ze naar Frankrijk-Nederland geweest. Beide keren werd Oranje dik ingemaakt. Dat was ontzettend gênant voor mij. De autoriteitsverhoudingen binnen het gezin werden even omgedraaid. We stonden tussen de Oranjefans, allemaal lieve en aardige mensen. Ik had er tegenop gezien maar het werd, ondanks de zware nederlaag, een heel leuke avond.’

Kuper schat de kans dat Oranje het WK wint op zo’n vijf procent. ‘De voorhoede van Oranje is heel erg matig en dan wordt het moeilijk om sprankelend voetbal te spelen. Maar ook niet al te goede Nederlandse spelers hebben meestal een vrij hoge voetbalintelligentie en dan kun je ook met een minder sterk elftal een finale halen, zoals in 2010.’

Simon Kuper
De macht van het WK Voetbal
Koninklijke Schouwburg Den Haag, 26 mei, € 17,50 - € 36,50
Leidse Schouwburg, 31 mei, € 12,50 - € 37,50