‘Film blijft in principe altijd goed, als je het goed bewaart’, zegt André van der Tuijn, voorzitter van de Leidse Video en Smalfilm Liga (LVSL) en een van de makers van Een Bewogen Geschiedenis: 100 jaar Universiteit Leiden op film. Ook de oudste beelden uit de speciale jubileumfilm zijn daarom nog van erg goede kwaliteit. Maar dat lag niet per se aan de universiteit.
‘Heel veel van wat we hebben gebruikt komt bij Beeld & Geluid vandaan’, vertelt Van der Tuijn. ‘Het viel me heel erg tegen wat de universiteit zelf nog had bewaard aan archiefmateriaal.’ Hij wijst naar een Lidl-boodschappentas. ‘Die kreeg ik van de universiteit toen we begonnen met de film. Dat was alles wat ze hadden aan filmarchief. Sommige van de banden vielen al uit elkaar toen ik ze openmaakte. Veel ervan was niet om aan te gluren.’
Toch hebben de cineasten hun best gedaan om het materiaal te digitaliseren en waar mogelijk op te knappen en waar nodig ook van geluid te voorzien. ‘Al die oude beelden zijn stomme films’, zegt Van der Tuijn. ‘Als je daar geen geluid onder zet is het helemaal niks. We hebben muziek toegevoegd, maar ook flink wat foley-geluid, zoals voetstappen of applaus.’
De film is opgedeeld in thematische hoofdstukken die aan elkaar worden gepraat door universiteitshistoricus Pieter Slaman. Het begint met de oudst bewaarde fragment, van de jubileumviering in 1925. Dat is meteen een flinke breuk met het heden, want het toneelstuk voor een enorm decor met art-deco-achtige verbeeldingen van Willem de Zwijger lijkt in niets op de meest recente lustrumviering. Wat precies gaande is op het podium dat gevuld lijkt met allerlei mythologische en historische figuren, is helaas verloren gegaan in de tussenliggende honderd jaar.
Wel zijn er een paar bijzondere pareltjes: het enige bekende bewegende beeld van hoogleraar Cleveringa bij de uitreiking van het eredoctoraat aan Winston Churchill, én nog nooit eerder vertoonde beelden van diens aankomst in Leiden. Het filmverslag van de ceremonie was destijds gemonteerd door een van de oprichters van filmclub LVSL, maar zijn dochter had nog filmfragmenten liggen die de uiteindelijke versie niet hadden gehaald.
Van zwartwit-polygoonbeelden over grote gebeurtenissen en ontdekkingen gaat de film langzaam over in kleur én naar persoonlijker beelden. Waar de scènes uit de eerste helft van de eeuw vooral nieuwsbulletins zijn over feestelijkheden, zoals diesvieringen of uitreikingen van eredoctoraten, verschijnen er richting het eind van de twintigste eeuw steeds meer beelden over de meer dagelijkse werkelijkheid: een inkijkje bij werkgroepen rechten, de El Cidweek, tentamens in de Groenoordhallen en Pieterskerk, mét pijprokende surveillant.
Van studentenverenigingen, toch geen klein onderdeel van de afgelopen eeuw universiteitsgeschiedenis, is bijzonder weinig te zien. Volgens de makers laten ze nu eenmaal niet snel pottenkijkers toe op hun sociëteit. ‘Ik heb zo’n vijftig verenigingen aangeschreven’, vertelt Hans van Gerven, medebestuurslid van de LVSL die veel onderzoek deed voor de film. ‘De enige die gereageerd heeft, is Catena.’
Van die vereniging zitten er dan ook wat aardige beelden bij, waaronder een bestuurslid dat vertelt dat het gemengd worden van Catena – ‘het toelaten van meisjes’ – goed heeft uitgepakt voor de vereniging.
Met wat speurwerk vonden de makers toch nog unieke beelden van Minerva. Via regisseur Paul Verhoeven kwam er filmmateriaal uit de jaren vijftig boven water, opgenomen tijdens de groentijd: nieuwe leden kruipen rond met kaalgeschoren koppen tot groot vermaak van de ouderejaars die zich laten bedienen. Het had zo uit de openingsscène van Soldaat van Oranje kunnen komen.
Van der Tuijn: ‘Uiteindelijk hebben we de universiteit twee USB-sticks met data overhandigd. Een met de film zelf, en een met alle losse archiefstukken die we gevonden hebben. Digitaal blijven de beelden hopelijk beter bewaard dan op die VHS-banden. Ik heb gezegd dat ze een groot deel daarvan gewoon weg kunnen gooien.’
Met een klein uur vliegt de film door honderd jaar aan geschiedenis: vier generaties Oranje-Nassaus, een oorlog, en grote namen uit de wetenschaps- en wereldgeschiedenis passeren in rap tempo de revue.
Toch is na honderd jaar ook veel hetzelfde gebleven. Nog steeds bouwt de universiteit laboratoria om de nieuwste apparatuur te huisvesten. Nog steeds worden er handtekeningen in het zweetkamertje gezet en ontvangen promovendi hun bul onder begeleiding van dezelfde Latijnse spreuken. En nog steeds vinden studenten die de opening van het academisch jaar verplicht moeten bijwonen het toch een tikkeltje aan de saaie kant. Zo veel is er dus ook weer niet veranderd.
Een Bewogen Geschiedenis: 100 jaar Universiteit Leiden op film. Trianon, donderdag 5 februari, 16:15 u. € 4,50 (opbrengst gaat naar LUF Kinderfonds)