‘Ik heb wel eens een willekeurige vrouw opgebeld bij een instituut waar ik wilde solliciteren om te vragen of het een veilige plek was’, zegt Carina*, onderzoeker aan de faculteit Wiskunde en Natuurwetenschappen.
*Gefingeerde naam. Zes van de zeven jonge onderzoekers wilden alleen anoniem hun verhaal kwijt omdat ze vrezen voor repercussies. Hun echte namen zijn bekend bij de redactie.
‘Ik zei niet wie ik was, alleen dat ik er mogelijk zou komen werken. We bespraken of de leidinggevende een geschiedenis van wangedrag had en of er moeilijk werd gedaan over zwangerschapsverlof. Ik hing de telefoon weer op zonder verder iets te hoeven uitleggen. Ik zorg er ook voor dat mijn telefoonnummer vindbaar is, zodat anderen mij kunnen bereiken voor zulke anonieme vragen. Die krijg ik ook.’
De afgelopen jaren zijn er in Leiden en aan andere universiteiten verschillende gevallen aan het licht gekomen van wangedrag door wetenschappers. Bij sommige zaken werd dat aangepakt, maar vaak pas na een jarenlang schrikbewind.
Toch blijft er ook veel onder de radar. Dat heeft met de slachtoffers te maken: uitgerekend jonge onderzoekers zijn vaak de dupe en zij bevinden zich meestal in een dusdanig kwetsbare positie dat ze het niet aandurven om een klacht in te dienen. Ook hebben ze weinig vertrouwen in de procedures en vrezen ze dat klagen niet tot verandering zal leiden.
Wie te vermijden
Ze zijn dus vooral op elkaar aangewezen en waarschuwen elkaar onderling voor professoren die pesten, intimideren, woedeaanvallen hebben, seksistisch zijn of ander grensoverschrijdend gedrag vertonen. Zo ontstaat een soort informeel circuit van jonge onderzoekers die elkaar alert houden.
Mare sprak zeven wetenschappers die voor een veilige werkomgeving afhankelijk zijn van heimelijke berichten of zelf proberen nieuwkomers te beschermen door ze te wijzen op gevaarlijke collega’s.
Nicole* wil na haar promotie zo snel mogelijk weg uit de academische wereld. ‘Als PhD weet je niet hoe profs in elkaar zitten, dat hoor je van promovendi die er al langer werken. Ze vertellen hoe je met sommige hoogleraren moet omgaan, maar ook voor wie je moet oppassen en wie je het best zo veel mogelijk kan vermijden. Dat zijn dingen waar ik mijn studenten voor waarschuw.’
‘Ik ben zelf student geweest bij mijn instituut’, vertelt Lianne*, promovendus aan de faculteit Wiskunde en Natuurwetenschappen. ‘Ik heb al te veel verhalen gehoord over grensoverschrijdend gedrag, vaak van mannen bij vrouwen. Als student werd ik daarvoor gewaarschuwd door promovendi en als ik nu een vrouwelijke student begeleid, ga ik daar even mee zitten. Zorg ervoor dat je niet te lang blijft hangen op hun kantoor. Kom snel weer terug. De meeste mensen op een afdeling weten vaak wel om wie het gaat. Er worden grapjes over gemaakt. Het wangedrag is een publiek geheim.’
Emma*, die recent is gepromoveerd ziet dat ook. ‘Als student hoorde ik al over wat sommige docenten uitspookten op veldwerk. Er wordt een beetje lacherig over gedaan. Je leert snel dat dit nu eenmaal is hoe het gaat in de wetenschap en dat je dat maar voor lief moet nemen.
‘Je hebt vaak niet de luxe om te kiezen waar je kan promoveren. Als zich een kans voordoet bij een afdeling waarover je verhalen hebt gehoord, negeer je dat misschien als je verder wil komen in de wetenschap. Toch moet je altijd checken hoe een vakgroep in elkaar zit en of het prettig werken is. Ik ken genoeg mensen die spijt kregen dat ze ondanks negatieve signalen toch bij een hoogleraar belanden die afspraken niet nakomt, amper begeleidt, maar wel promovendi uitbuit door ze laten doorwerken nadat hun contract is afgelopen.’
In hoek gedrukt of betast
Robin*, promovendus bij de faculteit Sociale Wetenschappen, weet niet eens meer wanneer ze voor het eerst werd getipt. ‘Het is me zo vaak overkomen. Soms heb je eerst een rare ervaring met iemand en krijg je later een waarschuwing, en dan vallen de puzzelstukjes op hun plek. Vaak geldt dat voor meerdere mensen: dan kom je er bij een borrel achter dat je allemaal zoiets naars met dezelfde persoon hebt meegemaakt.’
Overigens gaat het niet ‘altijd om oude mannen in hun kantoortjes’, verduidelijkt ze. ‘In mijn vakgebied bleken er ook veel hooggeplaatste vrouwen te zijn die specifiek andere vrouwen tot doelwit maken. Je verwacht dat ze aan jouw kant staan, maar dat blijkt niet zo te zijn. Misschien zijn ze juist daarom wel op die hoge positie beland.’
‘Op veel universiteiten hoor je bij informele bijeenkomsten waar veel vrouwen zijn over vervelende ervaringen’, beaamt historicus Anna-Luna Post. ‘Bijvoorbeeld dat iemand in een hoek is gedrukt of betast. Dan wisselen mensen tips uit: houd afstand van die persoon, want die kan erg dichtbij komen of stuurt rare berichtjes. Dat hoor ik vaker. Het is pijnlijk dat mensen niet altijd verbaasd zijn hierover.’
Zelf heeft Post geen nare ervaringen binnen haar instituut, daarom wil ze als enige met haar echte naam genoemd worden. Maar congressen zijn risicovol, weet ze. ‘Een collega zei: als die ene hoogleraar naast je wil zitten bij het diner is dat niet alleen uit wetenschappelijke interesse. Die promovendus is toen aan de andere kant komen zitten zodat ik hem een schop onder de tafel kon geven als er iets gebeurde.’
Tijdens het diner gebeurde er gelukkig niets, aldus Post. ‘Maar de hoogleraar vroeg daarna wel of ik met hem naar zijn hotel wilde lopen. Onder andere omstandigheden had ik dat misschien als een soort onschuldig verzoek opgevat. Ik was blij dat ik gewaarschuwd was en dat ik meteen kon zeggen dat ik de andere kant op moest.’
Gevaarlijke congressen
Ook de andere wetenschappers beamen dat vooral conferenties hachelijk kunnen zijn. ‘Bij collega’s van het instituut is er ondanks wangedrag nog enige collegialiteit’, zegt Lianne. ‘Maar bij een congres gaan mensen echt over grenzen heen en krijg je veel ongewenste aandacht. Er zijn mannen, in mijn ervaring vaak mede-promovendi, die dan heel veel van je willen. Je hoopt dan maar dat het alleen op wetenschappelijk vlak is.’
‘Ga nooit naar een conferentie op een schip, je kan geen kant op’, zegt Carina. En dan gaat het om meer dan alleen het gevaar voor handtastelijkheden, maar bijvoorbeeld ook het stelen van ideeën. ‘Als bepaalde onderzoekers op een conferentie naar je onderzoeksresultaten vragen, klinkt dat als oprechte interesse, maar ondertussen gaan ze er met je idee vandoor en publiceren het voordat jij dat kan.’
Nicole kreeg te maken met seksuele intimidatie van een collega. Ze diende een klacht in, maar is zeer ontevreden over de afhandeling. ‘Ik had steun van mijn begeleider en een aantal collega’s, maar het systeem als geheel werkt niet. Ik was de klager, maar hij was degene die zat te huilen bij de bespreking. Ik werd daarna zelfs nog door zijn psycholoog gevraagd of ik hém kon helpen met de verwerking. Hij werd in de watten gelegd. Ik heb me er alleen doorheen geslagen omdat ik vrij stevig in mijn schoenen sta en omdat ik een netwerk heb waarop ik kan vertrouwen. Maar ik ben het vertrouwen in de klachtenprocedure volledig kwijtgeraakt.’
Klagen helpt niet
Dat ze niet de enige is, bleek onlangs toen de universiteitsraad sprak over verwachtingen van medewerkers die klachten indienen. Hoewel zij hopen dat een misstand wordt aangepakt of een conflict wordt opgelost, behoort dat volgens het college van bestuur niet tot de taken van vertrouwenspersonen en ombudsfunctionarissen. Die zijn er slechts om te begeleiden, adviseren en door te verwijzen.
‘De mensen hoger in de boom hebben meer kapitaal en een groot netwerk’, zegt Carina. ‘Zij kunnen druk uitoefenen door te dreigen weg te gaan en hun geld mee te nemen. Dat is voor de universiteit veel gevaarlijker dan een jonge onderzoeker met een klacht. Als je het doelwit wordt van seksueel wangedrag van iemand die hoger geplaatst is dan jij is dat vaak het einde van je carrière, veel vrouwen weten dat gewoon.’
Ook Jasper* ervoer hoe misdragingen eerder worden genegeerd dan aangepakt. ‘Ik hoorde als student al van een promovendus dat zijn begeleider een enorme woedeaanval had gehad. Hij had geschreeuwd, tegen deuren geschopt en met dingen gegooid. Dat had hem zo geraakt dat hij ons op het hart drukte: je moet nooit iets met hem gaan doen.’
Als PhD werd hij zelf doelwit van de woede van het afdelingshoofd. De hoogleraar kleineerde en beledigde Jasper en maakte zijn wetenschappelijk werk belachelijk in een brullende tirade. ‘Ik heb daarna echt wekenlang met mijn telefoon geluidsopnames gemaakt als ik door de gangen liep, zó bang was ik. Als het weer zou gebeuren, had ik bewijs.’
Tot Jaspers verbijstering schrok zijn promotor totaal niet van de intimidatie. ‘Hij zei dat ik al de zoveelste was met een vergelijkbaar verhaal, terwijl ik bij een kleine onderzoeksgroep zit. De oplossing was toen om niemand meer alleen met die prof te laten afspreken in plaats van zijn gedrag aan te pakken.
‘Ik probeer sindsdien zelf anderen te waarschuwen. Mensen zien vaak alleen zijn leuke kant, maar ik weet nu dat hij twee gezichten heeft. Ik had me de wetenschap rooskleuriger voorgesteld.’
Overlevingsstrategie
Lianne: ‘Ik heb er altijd achter gestaan om wangedrag aan te kaarten, maar niet vanuit vertrouwen dat er dan een oplossing zou komen. Ik ben zelf ook seksistisch bejegend door een collega, en ik was niet de eerste die problemen had gehad met deze persoon, maar niemand had het eerder aangegeven. Ik ben een Nederlandse aan een Nederlandse universiteit, dus ik weet dat ik me kan uitspreken, maar niet iedereen zit op een positie waarin ze zich zeker genoeg voelen om te klagen.’
Robin: ‘De klachtenprocedure is heel belastend voor klagers. Het duurt lang en je moet alle nare dingen die je zijn overkomen steeds maar weer oprakelen. Als slachtoffer ben jij degene die de moeite moet doen voor gerechtigheid.
‘Er zijn seksistische en andere ongepaste opmerkingen tegen mij gemaakt, maar promoveren vergt al zo veel tijd en energie dat ik moest kiezen tussen een klacht indienen of mijn PhD afmaken. Als je klaagt, is de kans groot dat je je promotietraject niet weet te voltooien. Je maakt dingen misschien beter voor degenen na jou, maar je hebt er zelf niks meer aan. De informele netwerken waarin mensen elkaar waarschuwen zijn de enige manier om elkaar te beschermen die niet zo’n grote tol eist. Het is een overlevingsstrategie.’
Nicole: ‘Op onze afdeling blijven er heel veel klachten liggen over een prof die mensen kleineert, tegen ze schreeuwt en bedreigt. Er zijn verschillende promovendi na vier jaar vertrokken zonder hun titel te behalen. Toch wordt deze hoogleraar niet weggebonjourd. Zo krijg je niet het idee dat een klacht indienen nut heeft. Daders lijken onschendbaar.’
Emma: ‘Ik ken weinig succesverhalen, dat moedigt niet aan om de procedure te starten. Je doet het eigenlijk alleen als je weet dat je niet van diegene afhankelijk bent voor een toekomst in de wetenschap, of als je genoeg medestanders hebt. De jongere generaties spreken opener over wangedrag en willen verandering, maar het is nog te vroeg om te zeggen of dat gaat gebeuren.’
Post: ‘Er is de laatste jaren veel aandacht uitgegaan naar MeToo-kwesties, dus studenten hebben een veel beter idee van wat er kan spelen. Maar het is altijd goed om te weten wat er binnen een afdeling plaatsvindt. Daarvoor blijft het nodig dat we elkaar waarschuwen.’
In het jaarverslag van de universiteit staat dat er in 2025 in totaal 22 klachten zijn ontvangen bij de klachtencommissie ongewenst gedrag, dat zijn er minder dan het jaar ervoor, toen er 40 klachten binnenkwamen, maar ongeveer gelijk aan 2023, toen er 26 klachten binnenkwamen.
‘Het merendeel van deze klachten heeft uiteindelijk niet tot een inhoudelijke behandeling door de Klachtencommissie geleid’, aldus het rapport. ‘Zo komt het geregeld voor dat na het indienen van een klacht alsnog langs andere weg een oplossing wordt gevonden.’
‘We vinden het heel aangrijpend om deze verhalen te horen’, laat Timo Kos, als vice-collegevoorzitter verantwoordelijk is voor veiligheid op de universiteit, in een reactie weten. ‘Het is onacceptabel dat medewerkers, en zeker jonge onderzoekers die zich in een afhankelijke positie bevinden, met grensoverschrijdend gedrag te maken krijgen. Tegelijkertijd vinden we het belangrijk dat deze ervaringen naar buiten komen en dat hier blijvend aandacht voor is. Deze verhalen onderstrepen hoe belangrijk het is om te blijven werken aan een veilige en respectvolle werk- en leeromgeving.
‘We begrijpen dat het moeilijk kan zijn om ongewenst gedrag aan de orde te stellen, bijvoorbeeld uit angst voor de gevolgen of omdat iemand afhankelijk is van een begeleider of leidinggevende. We zetten ons daarom samen met de faculteiten in om de drempel te verlagen om ervaringen te delen en te melden. Medewerkers en studenten kunnen daarvoor onder meer terecht bij vertrouwenspersonen en de ombudsfunctionaris. Een melding hoeft niet direct een formele klacht te zijn. Wel is het belangrijk dat signalen ons bereiken, zodat we situaties kunnen onderzoeken en waar nodig kunnen ingrijpen.
‘Daarnaast investeren we in preventie en bewustwording, onder meer met trainingen als ‘Active Bystander’ en ‘License to Lead’ voor leidinggevenden. Ook werken we aan een code voor gewenst gedrag. Hierbij roepen we leidinggevenden en teams nogmaals op om regelmatig met elkaar bespreken welk gedrag bij een veilige en prettige werkomgeving hoort en hoe collega’s elkaar kunnen aanspreken en ondersteunen. Zo werken we samen aan een cultuur waarin ongewenst gedrag niet wordt geaccepteerd en bespreekbaar maken vanzelfsprekender wordt.’
Met de actiegroep Athena’s Angels willen de Leidse hoogleraren Ineke Sluiter, Judi Mesman, Eveline Crone en Naomi Ellemers opkomen voor de belangen van vrouwen in de wetenschap en ongewenst gedrag aankaarten en proberen te verhelpen.
‘Wij zijn meer dan tien jaar geleden gestart, nog ruim voor #MeToo’, zegt Ellemers, inmiddels hoogleraar psychologie in Utrecht.
‘Ons doel was met persoonlijke verhalen te laten zien dat niet iedereen gelijke kansen krijgt in de wetenschap, en met onderzoeksresultaten duidelijk te maken hoe dat werkt.
‘In de afgelopen jaren is er veel meer aandacht gekomen voor dit onderwerp, en zijn er allerlei maatregelen getroffen. Maar ook wij merken regelmatig dat veel mensen nog steeds tegen dezelfde problemen aanlopen. Zoals nanobioloog Rachel Los die vorig jaar in haar proefschrift “nee bedankt” zei tegen allerlei ondermijnende ervaringen waaraan ze was blootgesteld.
‘De wetenschap is trouwens lang niet de enige werkomgeving waar dit gebeurt. Het is wel een werkomgeving waar extra risico’s spelen. Bijvoorbeeld vanwege het gebrek aan toezicht bij veldwerk en congressen, de grote afhankelijkheid van opleiders en supervisoren, en de schaarse loopbaanmogelijkheden.
‘We zien nog steeds dat “iedereen weet” dat dit soort problemen optreden, zonder dat er echt iets wordt gedaan. We zien ook dat dit soort situaties veel te lang blijven voortduren, dat het belastend is om een klacht in te dienen, en dat klachten vaak niet goed worden opgevolgd.
‘Het zou helpen als er meer aandacht was voor preventie en “bijsturen”. Bijvoorbeeld door vaker en beter te bespreken welk gedrag van mensen verwacht wordt, en door “gedrag” zwaarder mee te wegen in het aanstellen, beoordelen, en bevorderen van personeelsleden. Want onderzoeksgegevens laten duidelijk zien dat mensen die zich veilig voelen op het werk niet alleen gelukkiger zijn, maar ook gezondere, creatievere en productievere medewerkers zijn.’