‘Sorry dat ik geen Nederlands of Engels spreek. Ik heb het nooit geleerd.’
Dante-kenner Franco Nembrini verontschuldigt zich in rap Italiaans aan het begin van zijn lezing over De goddelijke komedie (La divina commedia), het veertiende-eeuws gedicht van Dante Alighieri. Het vertelt het verhaal van Dante’s reis door het hiernamaals, opgedeeld in drie delen: de hel, het vagevuur en het paradijs. Het wereldberoemde werk heeft sinds de middeleeuwen kunst in de breedste zin beïnvloed.
Nembrini kijkt rond in het volle auditorium in de universiteitsbibliotheek. Een tolk, weggemoffeld in de hoek, verzorgt de simultaanvertaling. Gasten die het Italiaans niet machtig zijn kunnen zo alles volgen via een oortje.
Naast Nembrini zit illustrator Gabriele Dell’Otto, bekend van covertekeningen van Spiderman en Batman voor Marvel en DC Comics. Op een groot scherm is te volgen hoe hij ter plekke Dante tekent, op zwart papier.
Vagevuur
‘Op de middelbare school had ik een fantastische docent Italiaans, een jonge vrouw’, begint Nembrini. ‘Ze had de drie karakteristieken van een goede docent: een diepgaande liefde voor het lezen, voor je leerlingen en voor wat je doceert. Zij hield van literatuur en van Dante en wist dat te communiceren. In het eerste jaar lazen we het eerste deel De hel, daarna Het vagevuur en in het laatste jaar Het paradijs.
‘Toen moest je nog stukken uit je hoofd leren. Daar ben ik dankbaar voor. Want als je dingen niet uit je hoofd leert, dan heb je niet geleerd. Dat is moeilijk uit te leggen aan de jeugd van tegenwoordig. Maar op een nacht heeft het mijn leven veranderd.’
Terwijl achter hem het rode silhouet van Dante langzaam zichtbaar wordt op het scherm, memoreert Nembrini verder: ‘Mijn vader was ziek en raakte zijn baan kwijt, dus ik moest werken om mijn gezin te helpen. Gedurende de zomer vierde ik geen vakantie maar werkte ik in een ander dorp. Ik logeerde bij de eigenaar van de zaak. Ik voelde me net als Dante in ballingschap.’
Dante schreef De goddelijke komedie namelijk als balling. In zijn geboortestad Florence was een machtsstrijd gaande tussen twee families. Als zogeheten Witte Welf werd hij verbannen door de Zwarte Welven, de rivaliserende partij die een staatsgreep had gepleegd.
De jonge Nembrini moest tijdens zijn zomervakantie tot diep in de nacht overwerken. Het was zwaar en hij probeerde zijn ellende en verdriet te uiten in een brief. ‘Maar ik kon de woorden niet vinden om uit te leggen hoe ik me voelde. Op een gegeven moment stond ik met een zware kist in mijn handen en begon te huilen. Ik dacht terug aan wat ik geleerd heb en deed de belangrijkste ontdekking van mijn leven. Ik vond de woorden die ik zocht in drie regels van een dichter van zevenhonderd jaar geleden: Dante.
‘Had ik maanden de tijd gehad om erover te kunnen denken, dan nog had ik geen betere woorden kunnen vinden om uit te leggen hoe mijn situatie toen was. Ik had het idee dat Dante over mij sprak, dat ik het onderwerp was van De goddelijke komedie.’
Tevredenheid
Gestaag verschijnen er meer contouren op papier. ‘Op onze scholen wordt verteld dat De goddelijke komedie over het hiernamaals gaat’, aldus Nembrini. ‘Hoe kunnen kinderen van dertien nou geïnteresseerd zijn in het hiernamaals? Ik vertel mijn leerlingen meteen dat het over de wereld gaat, gezien van het hiernamaals. Dante schrijft dat al zijn werk is geschreven om de mensen van onwetendheid naar tevredenheid te laten gaan.’
De impact van Dantes werk is nog te altijd te merken, toont Nembrini. ‘Een paar jaar geleden was er een nationale bijeenkomst van alle Italianen die heel De goddelijke komedie uit hun hoofd kennen, waaronder ook mensen die niet konden lezen en schrijven. Het is een nationale schat. Dante schreef dit boek voor het volk.’
Als Nembrini is uitgesproken, draait hij zich naar de tekening van Dell’Otto. In een donker woud staat Dante, zijn kenmerkend rode kleed wappert onheilspellend.
‘Hebben jullie ooit zo’n wonder gezien? Het is pure magie wat we hier hebben.’