‘Willem I heeft de meeste macht van alle Oranjes in de koloniën ooit. Na de Franse tijd worden de koloniën onderdeel van de Nederlandse staat en krijgt de koning het opperbestuur. Willem I wil alles controleren, dwingt gehoorzaamheid af bij bestuurders en ontslaat mensen die niet luisteren. Je zou hem een autocratische, koloniale micromanager kunnen noemen.

‘Zijn beleid is vooral gericht op winstmaximalisatie voor Nederland. Hij schaft onder Britse druk de slavenhandel af, maar laat de slavernij bestaan. Zelf investeert hij veel geld in de Nederlandse Handel-Maatschappij en geeft die vervolgens een monopolie: zo verdient hij zelf ook aan het koloniale systeem dat hij als koning optuigt. Dat levert de Oranjes in de negentiende eeuw veel geld op. Hij is dus niet alleen de “koopman-koning” uit onze geschiedenisboeken, maar ook de koloniekoning.

‘Als de Nederlandse macht wordt uitgedaagd, kiest Willem I ervoor verzet hard neer te slaan. De Java-oorlog van 1825 tot 1830 is het meest bloedige conflict dat Nederland ooit heeft uitgevochten. Ongeveer tweehonderdduizend Javanen en vijftienduizend militairen komen om en zo’n twee miljoen mensen raken ontheemd. Willem I bemoeit zich persoonlijk met de oorlog en wil alleen een onvoorwaardelijke overgave accepteren. Dat vond ik opvallend: de Oranjes steunen het koloniale oorlogsgeweld heel nadrukkelijk.

Enorme verdiensten

‘Na de kostbare oorlog wordt het cultuurstelsel ingevoerd: Javaanse boeren worden gedwongen grond en arbeid te gebruiken voor koffie en suiker. Nederland verdient daar enorm aan.

‘Die combinatie van winst en geweld zie je ook aan de Afrikaanse Goudkust. Nederland werft daar soldaten om in Nederlands-Indië te vechten. Nadat Nederlandse militairen worden gedood, volgt op verzoek van Willem I een strafexpeditie om “het moorddadig vergoten bloed van ’s Konings officieren te wreken en gehoorzaamheid in dit Landschap te doen herleven”. 

‘Een aantal lokale leiders wordt zonder proces opgehangen. Van koning Badu Bonsu II wordt het hoofd afgehakt, meegenomen naar Nederland en op sterk water bewaard in het Anatomisch Museum in Leiden. Pas in 2009 is het teruggegeven aan Ghana.

Kop indrukken

‘Dat vind ik tekenend. Als mensen in verzet komen, wordt geweld gebruikt om dat de kop in te drukken. Het idee dat dat ver weg gebeurde zonder dat men in Den Haag ervan wist, klopt niet. Willem I wist ervan en steunde het.

‘Ondertussen gaat Nederland bijna failliet. Na de Belgische afscheiding in 1830 houdt Willem I het leger jarenlang gemobiliseerd en betaalt dat mede met geld uit de koloniën. Als hij voor een nieuwe lening het parlement inzicht moet geven in de koloniale financiën, weigert hij en treedt boos af. Het was een slimme vent, maar ook een enorme eikel.

‘Willem II erft vrijwel dezelfde koloniale macht, maar is een heel ander type. Willem I zit de hele dag stukken te lezen, terwijl Willem II meer houdt van het militaire leven, kunst en feesten en vele affaires heeft, met vrouwen én mannen. Hij wordt daarmee ook gechanteerd en koopt dat soms af met koloniale gunsten, zoals toegang tot lucratieve suikerplantages op Java.

Hongersnood en tyfus

‘Java moet dienstbaar zijn aan Nederland. Willem II weigert er scholen te bouwen, omdat hij de bevolking onwetend wil houden. Als in de jaren veertig hongersnood en tyfus uitbreken, doet hij helemaal niets.

‘Willem II is meer tegen slavernij dan zijn vader, daarom vind ik hem wat sympathieker. Maar ook onder zijn bewind blijft het bestaan, omdat hij bang is voor compensatiekosten voor plantagehouders. Als je er écht tegen bent, kun je het ook afschaffen. 

‘Hij was een vrij zwakke koning. Willem I was juist superfanatiek en kon alles doen zonder tegenspraak. Willem II was incapabel en deed minder. Dat maakt hen beiden gevaarlijk.’