Henri van der Hoeven was zeventien toen hij in 1860 rechten ging studeren in Leiden. Zoals gebruikelijk was, werd hij lid van het Leidsch Studenten Corps. Maar al snel bleek dat het geen regulier collegejaar zou worden.
Van der Hoeven (1843-1924) werd ontgroend, maar minder zwaar dan normaal, schrijft hoogleraar staats- en bestuursrecht Wim Voermans (65) in zijn nieuwe boek Henri & wij van de hei, waarin hij zijn eigen familiegeschiedenis in het West-Brabantse Zundert (zie kader) vervlecht met die van de lokale grootgrondbezittersfamilie Van der Hoeven.
De jonge Henri moest weliswaar met de andere feuten op zijn knieën eten serveren, en wegduiken voor ‘een bombardement van etensresten die ze werd toegeslingerd’, schrijft Voermans. ‘Maar die kleine ontgroeningspesterijtjes – die normaal tot aan kerst duurden, hielden nu al op begin november.’
Misstanden
Er was iets aan de hand waar de rechtenstudenten zo ‘door in beslag werden genomen dat ze haast geen tijd hadden om nieuwkomers zoals Henri stevig de mores te leren’. Er borrelde namelijk van alles aan het bolwerk der vrijheid. Hoogleraren sloegen een slaatje uit hun studenten, vertelt Voermans. ‘Er waren allerlei misstanden. Het onderwijs was duur en bar slecht.’
Leidse studenten moesten niet alleen het landelijk vastgestelde collegegeld betalen, maar ook zogeheten praetorgelden voor het volgen van colleges bij hoogleraren thuis. ‘Daar zaten dan vijf à zes studenten, de vrouw van de hoogleraar schonk wat koude thee in en je kreeg vervolgens les. Je kon niet slagen zonder die belasting te betalen.’
Leiden had ook nog eens een propedeuse-examen ingevoerd. ‘Dat hoefde niet volgens de wet. Je moest daar ook handje-contantje voor betalen.’ Ook de nadruk op het Latijn wekte wrevel. ‘Proefschriften moesten in die taal geschreven worden en voor de rechtenpraktijk was dat niet handig. Een deel van de colleges was gemummel in het Latijn door een hoogleraar waar je ook weinig aan had. De studenten stapten naar het universiteitsbestuur om een ontheffing van het Latijn te regelen: Dat werd geweigerd.’
Ook bij de minister van Binnenlandse Zaken kregen ze nul op het rekest. Tweede Kamerlid Jan Heemstra maakte vervolgens de rechtenstudenten belachelijk in het parlement. Voermans: ‘Het heilige vuur ontbrak in Leiden, vond hij. De juridische faculteit werd echt te kakken gezet.’
Dat accepteerden de studenten niet. ‘Onder leiding van corpspreses Anthony Modderman schreven ze, waaronder ook Henri, een geweldige brief waarin ze de vloer aanveegden met Heemstra. Die brief ging heel het land door en het “Latijnse oproer” had succes. Ook lukte het de studenten om de praetorgelden te laten schrappen.’
De inwoners van Zundert leefden in een heel andere wereld, beschrijft de hoogleraar. ‘De meeste mensen in West-Brabant hadden het nog slechter dan de boeren afgebeeld op de Aardappeleters van Vincent van Gogh, die overigens in Zundert is geboren en opgegroeid. Er was alleen zand en hei: aardappelen kon je er niet telen. Kindersterfte was verschrikkelijk hoog. De moeder van Mietje, een van mijn voormoeders, baarde twaalf kinderen waarvan er slechts drie ouder werden dan één jaar.’
Cholera
Ook de welgestelde Henri van der Hoeven moest de nodige ellende verduren. Zijn eerste vrouw Marianne stierf in Zundert aan cholera. Ze was zwanger, dus hij verloor ook een kind. ‘De bacterie zat in het water. Mijn oma haalde ook nog water uit die put. Ook als dat heerlijk fris leek, moest je het eerst koken.’
Het leven op de hei was bikkelhard en de klassenverschillen groot. Behalve seksueel geweld, verslaving aan laudanum en zelfmoord met morfinepillen schetst Voermans bizarre taferelen, bijvoorbeeld pogingen om door brandstichting verzekeringsgeld op te strijken. Daarbij werd soms een kat in petroleum gedompeld, aangestoken en door een ingeslagen raam naar binnen gesmeten. ‘Binnen een paar minuten zette de razende, brandende kat een heel pand op alle mogelijke plekken in brand’, schrijft Voermans. Opzet was daardoor moeilijk aan te tonen.
Maar net als in Leiden vond er ook in Zundert een revolutie plaats. ‘Opeens veranderde alles: de uitvinding van de kunstmest maakte de grond vruchtbaar, dankzij microkredieten konden boeren ministukjes land kopen en doordat coöperaties werden opgezet gingen al die kleine krabbelaars aardbeien en frambozen telen. Het lukte zelfs om een tramlijn van Zundert naar Breda af te dwingen, zo kon al dat roodfruit snel worden vervoerd. Mijn opa en oma zijn met de aardbeienteelt helemaal binnengelopen. In de hoeve waar zij woonden, ben ik opgegroeid.’
Ruim voor deze landbouwrevolutie promoveerde Henri van der Hoeven in 1864 in Leiden. Het kostte hem echter aanzienlijk meer moeite om hoogleraar te worden dan zijn grote voorbeeld Modderman. Beiden ijverden voor een grote hervorming van het strafrecht en de afschaffing van de doodstraf. Van der Hoeven schreef zijn proefschrift echter specifiek over de hervorming van het militair recht. ‘De militaire kliek rond koning Willem III zag die hervormingen niet zitten. In het leger moest immers tucht heersen. Van der Hoeven kwam dan ook op een zwarte lijst te staan. De koning moest immers alle hooglerarenbenoemingen goedkeuren.’
Toch zou Henri uiteindelijk de weg terugvinden naar de Leidse universiteit, zij het via een omslachtige route. ‘Na een baan aan de hbs in Breda was hij officier van justitie in het kleine rechtbankje van Brielle. Pas daarna werd hij weer in genade aangenomen. Uiteindelijk volgde hij Modderman op als hoogleraar en was hij een jaar rector.’
‘Dit boek vertegenwoordigt mijn twee polen: Leiden en Zundert’, vertelt Wim Voermans. ‘Een van de oudneven van Henri van der Hoeven zei ooit tegen mijn vader: “Eén zorg heb jij niet: jouw kinderen gaan niet studeren.” Ik ben op een onwaarschijnlijke manier toch op de universiteit terechtgekomen, als eerste in mijn familie.
‘De lagere school in Klein-Zundert was niet goed en ik was heel lastig. Ik heb twee jaar op een internaat gezeten. Toch gaf mijn Cito-toets een mavo/havo-advies en dan meer richting mavo. Ik struikelde over de algemene ontwikkelingsvragen.
‘Op de middelbare school in Etten-Leur greep ik mijn kans en kon al snel naar het vwo. Na drie jaar vertrok ik naar een school in Oudenbosch omdat daar Latijn werd gegeven. Ik kende niemand. Op de eerste dag kwam er jongen naast me zitten. Voor ons zaten twee heel mooie meisjes. Zó, dacht ik over het meisje recht voor me. Binnen een jaar had ik verkering met haar en dat is nog steeds aan. De jongen naast mij had zijn zinnen gezet op haar buurvrouw en ook dat leidde tot een huwelijk.
‘Ik wilde geschiedenis studeren in Amsterdam. Die opleiding was vol, en ik ging toen als parkeerstudie Rechten in Tilburg studeren. Ik vond het verschrikkelijk stom en trok het na twee weken al niet meer.
‘Maar de familie vond het fantastisch dat ik rechten studeerde. Als ik al mijn zeven tentamens haal, ga ik door voor jullie, sprak ik met mezelf af. Anders wordt het toch geschiedenis.
‘Toen ik me voor de resultaten meldde, liep de een na de andere gezakte als een geslagen hond weg. Toen ik het eindelijk mijn beurt was, hoorde ik: “Nee”, wat betekende dat ik niet had gehaald. “Oh, wacht”, vervolgde de dame van de cijfers. “Jawel.” Er bleken twee Voermansen te zijn en ze had de verkeerde te pakken. Ik had zeven zessen gehaald. Daardoor zit ik nu hier in Leiden.
‘Door die Leidse connectie voel ik veel verwantschap met Henri van der Hoeven. Ik ben een hoogleraar van 65, en hoefde dus niet lang te fantaseren over hoe het is als je aan het aan het einde van je carrière bent. Hij ging toen wat meer mopperen.
‘Jarenlang was ik wetenschappelijk directeur van het Instituut Publiek Recht. Ik had eigenlijk alleen maar wat te stellen met de hoogleraren die net voor hun pensioen zaten. Die klaagden over alles. Toen ze niet langer eerste klas mochten vliegen, kwam de een na de ander langs met “gezondheidsklachten”. Ik heb een stel slechte ruggen voor me gehad, dat wil je niet weten. Ook al ben ik nu ouder, ik zal nooit zo zaniken.
‘Ik ben nu met een soortgelijk boek bezig over mijn studietijd in de jaren tachtig in Tilburg, dat over tweeënhalf jaar moet verschijnen. Ik woonde in een soort kraakpand met allerlei kunstenaars en activisten. Dat ik mijn tentamens heb gehaald is een godswonder, want twee panden verderop begon elke avond om twaalf uur ’s nachts, als ze flink stoned waren, een bandje te repeteren. In het voorjaar en de zomer deed je met open ramen geen oog dicht. Die band was Doe Maar.’
Wim Voermans, Henri & wij van de hei. Prometheus, 392 pag. € 27,50 (e-book € 16,99)