‘Ze gaan even een paar kippen schieten voor het avondeten.’ 

Met die woorden probeert een Nederlandse onderofficier de protesterende Masdoelhak Nasoetion gerust te stellen. Het is 21 december 1948, midden in de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog. Nasoetion is een belangrijke adviseur van Mohammad Hatta, de vicepresident van de Republiek Indonesië. Samen strijden ze tegen de Nederlanders om zich als Republiek Indonesië los te maken van het Nederlandse koloniale gezag. 

Een dag daarvoor is Nasoetion door Nederlandse militairen gearresteerd in zijn woning in Kaliurang, een plaats op Java. Samen met vier andere gevangenen wordt hij in een jeep vervoerd. 

Na enkele kilometers stopt het voertuig bij een bamboebos. De gevangenen moeten uitstappen. Er klinken knallen. Niet de kippen, maar de verzetsstrijder wordt neergeschoten. Bijna tachtig jaar later staat journalist Frank Vermeulen samen met Nasoetions zoon Tigor in datzelfde bamboebos. ‘Een lugubere plek’, is alles wat Tigor zegt over de dramatische gebeurtenis.

Massamoord

In het boek Masdoelhak en Adriana reconstrueert Vermeulen een weggemoffelde politieke moord. Aan de hand van archiefwerk, literatuur, interviews en een reis door Java komt hij erachter hoe de Nederlandse staat decennialang hun verantwoordelijkheid voor hun koloniale geweld ontloopt. ‘Bezetting, massamoord, slavernij, verkrachting en diefstal. Dat is kolonialisme’, schrijft hij.

Nasoetion en Hatta, die een belangrijke rol speelden in de Indonesische onafhankelijkheid, hebben elkaar leren kennen tijdens hun studententijd in Leiden. Sinds 1816 was Indonesië, toen nog Indië genoemd, een kolonie van de Nederlandse staat. Toen Indonesië in 1945 de onafhankelijkheid uitriep, accepteerde Nederland deze niet. Hierop volgde de onafhankelijkheidsoorlog. 

Terwijl de internationale druk op Nederland groeide om tot een vreedzame oplossing te komen, verliepen de onderhandelingen moeizaam. Den Haag besloot harder en massaler in te grijpen. Op 19 december 1948 begon ‘Operatie Kraai, het grootste offensief uit de moderne geschiedenis van de Nederlandse strijdkrachten’, zoals Vermeulen het noemt.

‘Beseft, dat Gij geen krijgsvolk zijt, doch brengers van recht en veiligheid’, sprak generaal Simon Spoor zijn troepen vlak voor het offensief toe. Operatie Kraai resulteerde in duizenden Indonesische doden, het exacte aantal is moeilijk vast te stellen in verband met onvolledige en onbetrouwbare rapporten.

Gearresteerd

Op 21 december 1948 – de militaire operatie is nog volop bezig – leest Nasoetion zoons voor uit Pa Pinkelman en Tante Pollewop. De deurbel gaat, en Nasoetion wordt voor de ogen van zijn kinderen in zijn gezicht geslagen met een geweerkolf, waarna hij op de grond valt en meermaals getrapt wordt. Vervolgens wordt hij meegenomen door Nederlandse militairen. Zijn zonen zien hem nooit meer terug. ‘Daar lag mijn vader’, zegt een van de zonen wanneer ze op de plek van de arrestatie zijn. ‘Een soldaat schopte hem.’ Het is het laatste wat hij van zijn vader heeft gezien.

De moord vormt het begin van een eindeloze strijd voor gerechtigheid van weduwe Adriana Nasoetion van der Have. Ten tijde van de arrestatie lag ze met hun pasgeboren vierde zoon in het ziekenhuis dat gedurende die dagen ook door de Nederlanders werd gebombardeerd.

‘Sinar, Tigor en Paroehoem liggen ’s nachts te huilen om hun vader en ik kan ze niet troosten’, schrijft ze aan haar oude buurvrouw. ‘Gelukkig zien de kinderen in het donker mijn tranen niet.’ 

Ze besluit de Nederlandse staat aan te klagen en wil meer duidelijkheid over de moord, maar belandt in een wirwar van juridische processen. ‘Ze loopt vaak stampvoetend door het huis’, zegt haar zoon Sinar. ‘Waarom is er geen reactie? Waarom is er geen recht? Waarom?’ 

In 1954 krijgt ze eindelijk een schadevergoeding, van 149.000 gulden. ‘Dit was de eerste keer dat de staat voor het oog van de wereld werd veroordeeld tot het betalen van een schadevergoeding aan de Indonesische slachtoffers van Nederlands geweld en dat voelde als een doorbraak’, schrijft Vermeulen. ‘Maar de banjir, de stortvloed van schadeclaims, kwam niet.’

Geheim

De reden: Nasoetion van der Have krijgt wel geld, maar de staat erkent geen schuld. Ook is haar opgelegd dat ze niet over de zaak mag praten. Murw gebeukt door een jarenlange strijd gaat ze daarmee akkoord. 

Volgens Vermeulen laat de moord op Nasoetion zien hoe de Nederlandse staat decennialang de verantwoordelijkheid van hun koloniale geweld probeerde te ontlopen. Kritische rapporten over geweldsexcessen zijn in de doofpot gestopt, claims van nabestaanden afgewezen of in het geheim afgehandeld. Bovendien worden verantwoordelijke militairen niet vervolgd maar juist koninklijk onderscheiden. 

Uiteindelijk bood koning Willem-Alexander in 2020 aan de Indonesische president Joko Widodo zijn excuses aan. Twee jaar later deed premier Mark Rutte dat aan de Indonesische bevolking.

‘Ze hebben mijn vader van ons weggenomen, vervolgens een bedrag overgemaakt’, zegt een van Nasoetions zonen. ‘Moeten we dan zeggen, dankjewel, nu is het goed? Er is geen recht geschied.’

Frank Vermeulen, Masdoelhak en Adriana, of de toegedekte moorden van de Indonesiëoorlog. Walburg Pers, 272 pgs, € 24,99