Het was hem al vaker gevraagd, maar Peter Buwalda (55) had het altijd veel te druk met schrijven om ook nog ergens gastschrijver te worden. Maar er is iets veranderd: de gelauwerde auteur van de vuistdikke bestsellers Bonita Avenue (2010), Otmars zonen (2019) en De jaknikker (2025) wil minder monomaan gaan leven.

Het verzoek van de Leidse universiteit paste perfect bij dat voornemen, want als gastschrijver heeft hij dit semester sinds lange tijd weer ‘een soort van normale baan’. Tussen de colleges door geeft hij woensdag 18 november de Albert Verweylezing, getiteld: ‘De opgeslotenheid van de roman in zijn kaft’.

In zijn huis in Breda bedekken duizenden romans twee enorme wanden van de vloer tot de nok. In de gigantische boekenkasten zijn alle gelezen exemplaren een paar centimeter verder naar voren geschoven dan de ongerepte, ongelezen werken. Buwalda wijst naar de metershoge bouwladder die twaalf treden telt die tegen de kast leunt. ‘Als ik daarop klim, kan ik nét bij de bovenste plank.’

En… is het leuk om gastschrijver te zijn?
‘Nee. Maar ik hou in principe niet van leuke dingen. Ik doe niet iets omdat ik het leuk vind.’

Belangrijk dan?
‘Ook niet. Maar het leek me interessant om weer eens met mensen van een jaar of achttien te worden geconfronteerd. Daar was ik nieuwsgierig naar omdat ik zelf Nederlands heb gestudeerd. Dat was voor mij een mooie en belangrijke periode omdat ik toen de literatuur heb ontdekt.’
‘Op de middelbare school was ik echt een bèta. Ik was zes jaar lang van plan om natuurkunde te gaan studeren maar na zes weken zag ik het licht doven en heb ik in één keer het roer omgegooid. Dat kwam door twee boeken die ik toevallig gelezen had: De donkere kamer van Damokles van Willem Frederik Hermans en Een nagelaten bekentenis van Marcellus Emants. Ik kreeg heimwee naar die leeservaring en dacht: dit is zo bijzonder, dit wil ik vaker.’

Wist je wat je na Nederlands wilde gaan doen?
‘Ik had geen idee. Maar destijds ging je je niet hardop afvragen wat je met je studie kon. Dat was een taboevraag. Ik kan me een introductiepraatje herinneren van een hoogleraar die aangespoelde flessenpost bestudeerde. Iemand vroeg: “Wat kun je er later mee?” Zij keek verstrooid op en antwoordde: “Gelukkig worden.” Dat was een synoniem voor: niks! Je kunt er niks mee! Je studeerde niet voor een baan, je studeerde gewoon – wat op zich een goede houding is.’

‘Toen ik bijna klaar was met Nederlands, heb ik me ingeschreven voor een postdoctorale opleiding journalistiek in Rotterdam. Dat was niet per se een gelukkige zet. Ik was helemaal niet geschikt om journalist te worden. Ik kan geen nieuws garen. Mijn docenten – juist wel van die bloedhonden – lieten mij dat ook duidelijk blijken. Door die lui ben ik aardig terug in mijn hok gestuurd en had ik niet veel zelfvertrouwen meer over. 
‘Ik was de enige van die opleiding die niet bij een grote krant ging solliciteren. Bij UT Nieuws, de krant van de Universiteit Twente, viel te camoufleren dat ik een slechte journalist was. Daar heb ik echt leren schrijven. Ik heb wetenschappers uit de hele wereld geïnterviewd, stukken gemaakt over de vuurwerkramp, 9/11, de War on Terror en campuspolitiek. Maar echte onthullingen? Nee hoor, die had ik niet.’

Zat de plot van Bonita Avenue, over de neergang van wiskunde­prof en rector Siem Sigerius aan de ‘Tubantia University’, toen al in je hoofd?
‘Nee, ik wist nog helemaal niet dat ik schrijver zou worden. Dat plan kwam pas toen ik bij een uitgeverij werkte. Ik heb daarvoor trouwens nog bedankt voor een baan bij Mare, uit een soort loyaliteit, omdat ik het lullig vond dat ik was vertrokken bij de Twentse universiteitskrant.
‘Ik kende die campus goed omdat ik vier jaar lang had geschreven over alles wat los en vast zat. Achteraf werd dat een gratis decor voor een roman die zich eens níet afspeelde in Amsterdam of de Randstad. Ook die rector van toen, Frans van Vught, vond ik wel een mooi mannetje. Als ik die aanleng met judoka Wim Ruska, dacht ik, dan heb ik een aardig personage. Ik heb hem voor het boek ook uitgehoord over zijn loopbaan. Dat vond hij leuk.
‘Ik heb dus iets met universiteiten. Toen Leiden me vroeg als gastschrijver was De jaknikker net af en dacht ik: wat zou er gebeuren als ik eens ja zeg? Ik heb de afgelopen twintig jaar nogal monomaan geleefd. Dat werd een beetje te gortig. Ik was benieuwd hoe het zou zijn als je overdag weer ergens naartoe gaat, contact hebt met vreemden en er mensen zijn die iets van je verlangen.’

Was het schrijverschap zo eenzaam?
‘Ik hou ervan om alleen te zijn, maar ik ben een beetje in een sociaal isolement beland en begon mensenschuw te worden. Ik ging op den duur de grap maken: “Ik heb wel vrienden, maar ik ga niet met ze om.” Dat is natuurlijk treurig, want het was echt zo.
‘Een nadeel van schrijven – naast te lange dagen, te veel zitten en te weinig beweging – is dat je vergroeit met je situatie en niet in de gaten hebt dat je langzaam maar zeker wereldvreemd wordt. Je wordt een binnenvetter. Nu kom ik heel normaal over, maar dat hou ik niet lang vol. De hele dag met mensen zijn, vind ik dodelijk vermoeiend.’

Dus als ik hier maar lang genoeg blijf zitten, dan…
‘…stort ik langzaam in. Nee hoor, na een jaar optreden in zaaltjes en bibliotheken ben ik alweer de oude.’

Hoe gaat dat in de collegezaal?
‘Dat is even wennen. Voor de colleges kies ik werk van schrijvers die ik goed vind. We lazen samen ‘De demonstratie’, een grandioos verhaal uit 1975 van F.B. Hotz over een vliegshow. Die stilistische brille vergeet je nooit meer.

‘Maar de studenten reageerden ontstemd. Er worden namelijk wat handen op billen gelegd van een dienstmeisje die jonger is dan achttien. Daarom vond ongeveer de helft het een bedenkelijk verhaal. Iemand had het nauwelijks kunnen lezen. Dat ze het afkeurden op morele gronden was echt nieuw voor mij. Dit zou vroeger nooit zijn gebeurd in een college. Daar ging het altijd alleen om de tekst, zonder opgeheven vingertje.
‘Het werd een interessante discussie, soms op het scherpst van de snede. Als er iemand werkelijk níet verdacht is, betoogde ik, is dat wel de archaïsche en niet-hippe F.B. Hotz. Zijn werk draait om sfeer, nostalgie, taalbeheersing, zinsbouw en stijl, niet om denkbeelden of schunnigheid. In zijn vrij besmuikte verhaal komen de pedofielen – als je ze al zo zou kunnen noemen; ik had daar nog niet eerder aan gedacht – er ook slecht vanaf, merkte een van de studenten scherp op: ze worden allemaal afgestraft. Bovendien komt het verhaal uit de tijd waarin er in Nederlands veel welwillender over pedofilie werd gedacht. Dat is tegenwoordig, geheel terecht, heel anders. Uiteindelijk kwamen we er samen toch op uit dat die conservatieve Hotz waarschijnlijk in dát kamp zat. Boeiend college wel!’

Je Verweylezing heet ‘De opgeslotenheid van de roman in zijn kaft’. Wat ga je betogen?
‘De roman heeft een achillesziel: hij is moeilijk te ontsluiten omdat lezen zo veel tijd kost en dat is een probleem. Die kast…’
Hij wijst naar het gebergte aan boeken dat hem omringt.
‘… suggereert dat ik vrij veel heb gelezen. Is ook zo. Maar het is nog steeds maar een fractie. En iemand anders heeft weer een andere fractie gelezen. Het gekke is dat we literatuur – met alle lijstjes, prijzen en debatten – behandelen als een soort common ground waarover we denken te kunnen praten, terwijl dat juist niet zo is. Niemand leest hetzelfde.
‘Als je wilt weten wie Vermeer was, kun in een uurtje al zijn schilderijen bekijken. Maar als je alle romans van Anthony Trollope wil lezen, moet je daar vijf jaar voor uitrekken.  De gevolgen van dat rare verschil, daar wil ik het over hebben.
‘Mijn lezing gaat impliciet ook over de macht van literatuurrecensenten: die is veel groter dan die van pop-, film- of kunstcritici. Over muziek laat ik me niets vertellen: ik zet het zelf wel op. Maar als ik lees dat de nieuwe roman van Ben Lerner slecht of goed is, kost dat veel meer moeite om dat zelf te verifiëren. Een literatuurcriticus kan zo de deur dicht-smijten voor een lezer. Daar zitten allerlei haken en ogen aan. 

‘De roman zit dus tragisch gevangen in zijn kaft. Wie haalt hem er nog uit? Ik bedacht me net onder de douche: iedere roman is een soort Nelson Mandela die nog vastzit op Robbeneiland. Komt hij ooit nog vrij, ja of nee?’

Jij schrijft dikke boeken: dan kost het lezers nóg meer moeite om Mandela te bevrijden.
‘Het is een interessante paradox: het duurt langer voordat mensen ze gaan lezen, maar dikke boeken hebben ook iets aantrekkelijks. Ze nodigen uit. Je wil ze bedwingen. De grote successen van de afgelopen twintig jaar zijn ook vaak dikke pillen: Anjet Daanje, Dan Brown, Bert Natter. Die worden goed verkocht – of ze ook gelezen worden, is vers twee.’

Word je er nooit gek van om aan zo’n groot drieluik te werken en telkens maar weer met dezelfde personages te moeten worstelen?
‘Ik ben juist blij dat ik met deel drie bezig ben. Ik word wél gek van mensen die vragen wanneer het eindelijk klaar is. Er is een onjuist beeld ontstaan dat ik traag zou zijn. Dat stoort me. Wie is er laatst met een boek gekomen? Connie Palmen. Daar heeft ze elf jaar over gedaan, vijf jaar langer dan ik over De jaknikker. Als je woorden zou tellen is haar boek vijf keer dunner. Als je dat uitrekent, dan heb ik het negen keer zo snel geschreven. Toch noemen ze mij altijd langzaam.’

Misschien ontstaat dat beeld door je perfectionisme? Vlak voor het verschijnen van Otmars zonen - de reclameposters hingen al overal – trok je het boek terug. Na een ‘epifane inval onder de douche’ besloot je dat je een groot deel moest herschrijven.
‘Iedere schrijver moet perfectionistisch zijn. Of je schrijft honderd slordige romans, of vijftien uiterst secure. Maar vijf maanden later was Otmars zonen er gewoon. Moet ik dan nóg harder werken? Ik kan niet heksen!’

Denk je dat het lukt om de monomanie af te zweren?
‘Dat ben ik nu aan het onderzoeken. Ik kom er vanzelf achter of ik dat kan volhouden als de deadline – die er nog niet is – nadert. Als blijkt dat het niet werkt, moet ik toch weer een tandje bijschakelen. Maar het zou mooi zijn als ik met een iets normalere aanpak tot dezelfde resultaten kan komen.’

Peter Buwalda, De opgeslotenheid van de roman in zijn kaft. Albert Verweylezing, Academiegebouw, 18 november 20:00