English
Zoeken
Digitale krant
App
Menu
Voorpagina Achtergrond Wetenschap Studentenleven Nieuws Cultuur Columns & opinie Podcast  

Menu

Categorieën

  • Voorpagina
  • Achtergrond
  • Wetenschap
  • Studentenleven
  • Nieuws
  • Cultuur
  • Columns & opinie
  • Podcast

Algemeen

  • Archief
  • Contact
  • Colofon
  • App
  • Digitale krant
  • English
Achtergrond
Jezus rook naar rozen en honing: ‘We zijn ons niet bewust van hoe belangrijk geur is’
‘De doornenkroning van Jezus’ geschilderd door Gerard van Honthorst, ca. 1622. Afbeelding Rijksmuseum
Else van der Steeg
donderdag 19 november 2026
Het menselijke reukvermogen en de rol van geur in de literatuur worden onderschat, vindt Jan van Dijkhuizen die vroeg­moderne klassiekers analyseert. ‘Paradise Lost van John Milton barst van de geur. Daar is nog nooit een analyse van gemaakt.’

‘Maer die verwaten mensch, wat zou zijn hart bewegen?’

Universitair hoofddocent Jan van Dijkhuizen draagt de tekst uit Gysbrecht van Aemstel (1637) het beroemde toneelstuk van Joost van den Vondel over de belegering van Amsterdam begin 1300 voor.

Hij schetst de scène: ‘De Witte van Haemstede vernielt een klooster, hij slaat het in puin en vermoordt alle nonnen. Als hij een graftombe aan diggelen slaat, komt hem een lieflijke geur tegemoet.’

Een zeventiende-eeuws publiek had deze omschrijving van geur onmiddellijk herkend, zegt hij. ‘Dat is de geur van heiligheid. Maar Witte van Haemstede blijft er onaangedaan door.’ Dat hij toch blijft doorgaan met moorden zegt alles over zijn karakter: deze man is verdorven.

Ondergeschoven kindje

Van Dijkhuizen is werkzaam bij het Leiden University Centre for the Arts in Society (LUCAS) en richt zich al lange tijd op de rol van het menselijk lichaam in literatuur. Zijn proefschrift ging over de verbeelding van duiveluitdrijvingen in vroegmodern (1500-1700) Engels toneel, en over toenmalige debatten of demonen zich kunnen manifesteren in fysieke lichamen. Ook onderzocht hij percepties van pijn in vroegmoderne literatuur.

‘Maar onderzoek doen naar geur was niet eerder bij me opgekomen. Dat is best tekenend. In de moderne westerse samenleving is geur een ondergeschoven kindje: we zijn ons er niet bewust van hoe belangrijk het is.’

Neem bijvoorbeeld de covid-pandemie, toen patiënten plotseling hun reukzin verloren. ‘Er zijn enquêtes gedaan waarin bijna iedereen vertelde zich zonder geur niet verbonden te voelen met hun omgeving. Alsof er een glazen plaat stond tussen hen en de wereld.’

Met deze realisatie op zak, verdiepte Van Dijkhuizen zich in vroegmoderne literatuur, in het onderzoeksproject ‘The Poetics of Olfaction in Early Modernity’ (POEM). Ook stelt hij met collega’s een lesmethode samen voor het vwo, om leerlingen actief te laten kennismaken met geurtaal in literatuur.

‘Het werk Paradise Lost van John Milton is het beroemdste, en ik denk het grootste, gaafste, vetste epos uit de Engelstalige literatuur. Dat barst van de geur. En er was nog nooit een analyse van gemaakt.’

Verleiding

Het epos verhaalt over de christelijke zondeval van de mens. ‘Geur speelt daarbij een belangrijke rol, op het moment dat Eva daadwerkelijk van de verboden vrucht eet, maar ook al eerder, als Satan haar in een droom tot zonde probeert te verleiden.’

Ze vertelt haar droom aan Adam: ‘So saying, he drew nigh, and to me held, / Even to my mouth of that same fruit held part / Which he had pluckt; the pleasant savourie smell / So quick’nd appetite, that I, methought, / Could not but taste.’

‘Savourie betekent ook geur, dus Milton schrijft hier “geurige geur”.’ Satan verleidt Eva ermee. ‘Dat roept allerlei vragen op. Als jij een kamer binnenloopt waar een heftige geur hangt, dan kun je wel je neus dichtdoen, maar je hebt het dan al geroken. Dat kun je niet voorkomen.’

Diezelfde verbinding kun je leggen in het gedicht: had Eva de verleiding wel kunnen weerstaan? En wat zegt dat over de mate van vrije wil en verantwoordelijkheid van de mens? ‘Dat roept allerlei vragen op over de theologie van het gedicht.’

Dat mensen niet goed zouden kunnen ruiken is ‘een wijdverbreide mythe’, zegt de onderzoeker. ‘Dat we veel minder goed ruiken dan bijvoorbeeld honden klopt ook niet. Bepaalde geuren, zoals fruit, kunnen we zelfs beter ruiken. En ook al doen we het nooit, we kunnen prima een geurspoor volgen. We kunnen heel veel verschillende geuren onderscheiden. Dat loopt in de miljarden, meer dan we aan kleuren kunnen zien.’

Herinnering

Dat gebeurt zowel via de neus (orthonasaal) als mond (retronasaal). ‘Als je eet, stijgen er allerlei odoranten op door je mondholte naar je neus, die ruik je en dat bepaalt veel van wat je proeft. Want je tong kan maar vijf smaken onderscheiden.’ Honden kennen alleen orthonasale geurwaarneming.

‘Geurcentra in de hersenen staan bovendien in heel directe verbinding met emotiecentra en het herinneringscentrum, en ze lopen vaak om de taalcentra heen.’ Als je dus een appeltaart ruikt, en ineens teruggebracht wordt naar de keuken van je oma toen je een klein kind was, is dat neurologisch te verklaren. ‘We noemen dat het fenomenologische karakter van die herinnering: je voelt weer hoe het was om daar te zijn. De hele emotionele kleur van zo’n jeugdherinnering wordt weer wakkergemaakt.’

In de romanreeks À la recherche du temps perdu (uitgegeven tussen 1913 en 1925) van Marcel Proust doopt de hoofdpersoon in een beroemde, door geurwetenschappers vaak geciteerde passage een madeleinekoekje in zijn thee. De geur en smaak roepen vervolgens allerlei herinneringen bij hem op. ‘Daar zijn dus neurologische redenen voor.’

Maar in de zeventiende eeuw wordt de link tussen geur en herinnering op een heel andere manier gelegd. ‘Ik ben nog niemand tegengekomen in pakweg 1600 of 1650, die zegt: “Ik rook iets en ik was weer terug in mijn jeugd”. Wat je daar wel vindt, is de gedachte dat de doden in de herinnering voortleven als een geur. In een gedichtje over de in 1649 geëxecuteerde koning Karel de Eerste uit Engeland staat bijvoorbeeld: “Thy aromatic name shall feast our sense”.’

Geur van Jezus

Een preek van de Engelse geestelijke Nathaniel Hardy uit 1662 gaat nog een stap verder: ‘The remembrance of Charles the First, is like the Composition of the perfume that is made by the Art of the Apothecary, it is sweet as honey in all mouths, and as musick to a banquet of wine; yet with all the remembrance of his death, by which we were bereaved of so excellent a Prince, cannot but be bitter as gall and wormwood.’

In een gedicht uit de embleembundel Goddelijke wenschen (1629) omschrijft Justus de Harduwijn zelfs hoe Jezus ruikt, zegt Van Dijkhuizen. ‘De gedachte van Christus navolgen, en een goed christen zijn, wordt door de schrijver voorgesteld als het achternalopen van een heerlijke geur.’

Elke strofe belicht een ander element van die geur, die onder andere bestaat uit honing, rozen, hars en nardusolie. ‘Dat is de olie waarmee Maria Magdalena Jezus’ voeten waste.’

Voor een congres in Leiden eerder dit jaar liet Van Dijkhuizen de geur tot een parfum maken door geurkunstenaar Tasha Marks. Ze verwerkte daarin niet alleen de geuren uit het gedicht, maar ook het groen van de tuin die bij het gedicht wordt afgebeeld. De congresdeelnemers roken het parfum terwijl hij het gedicht voorlas. ‘Ze gingen daardoor het gedicht veel bewuster lezen.’

Deel dit artikel:

Lees ook

Achtergrond
Seksueel geweld van Hollandse soldaten in Indonesië ging in de doofpot ‘en blijft taboe’
Nederlandse militairen die in Indonesië vrouwen verkrachtten kregen geen of veel te lage straffen, ontdekte historicus Jonathan Verwey. ‘Straffen waren soms even laag als voor het stelen van een vulpen.’
Achtergrond
Hoofdredacteuren De Telegraaf en de Volkskrant zijn het eens: ‘We gaan het niet eens worden’
Achtergrond
NIOD-directeur en Cleveringahoogleraar Martijn Eickhoff: ‘Er is een genocide gaande in Gaza’
Achtergrond
Rechtenprof Wim Voermans verbindt Leids studentenoproer met zijn geboortegrond
Achtergrond
Peter Buwalda wilde eindelijk gastschrijver worden: ‘Ik werd mensenschuw’
Download nu de Mare app voor je mobiel!
Downloaden
✕

Draai je telefoon een kwartslag, dan ziet onze site er een stuk beter uit!