‘Humor is een heel krachtige vorm van communicatie’, vertelt de Amerikaanse wiskundige Marc Abrahams. ‘Als mensen ergens om moeten lachen, betekent het dat je hun aandacht hebt. Ze zijn even geïnteresseerd, dus dit is je kans om hun aandacht te behouden. Het kan een middel zijn om mensen geïnteresseerd te krijgen in wetenschap.’

In 1990 werkte Abrahams een klein softwarebedrijf, maar koesterde hij al interesse voor opmerkelijke wetenschappelijke verhalen. Zo werd hij uiteindelijk redacteur bij een wetenschappelijk tijdschrift. Via zijn werk ontmoette hij onderzoekers en uitvinders met bijzondere ontdekkingen. ‘Ik dacht: zoveel van deze mensen hebben geweldig grappige dingen gedaan, maar niemand zal ooit van hun bestaan afweten. Daar wilde ik iets aan doen.’

Samen met vrienden en collega’s organiseerde hij daarom in 1991 de eerste Ig Nobelprijsuitreiking bij het Massachusetts Institute of Technology. Die kreeg direct wereldwijde aandacht. Inmiddels ontvangt de organisatie jaarlijks zo’n negenduizend aanmeldingen.

Spannend

Dit jaar worden de awards voor het eerst buiten Amerika uitgereikt, op 3 september in Zürich. ‘We beseffen heel goed dat mensen niet meer naar de VS durven te reizen, ze zijn doodsbang. Het is gevaarlijk, dus moesten we het naar Europa verplaatsen. Het is bitterzoet: sinds we de beslissing hebben genomen, gebeuren er allerlei goede dingen. Veel mensen ontmoeten elkaar en gaan nieuwe werkrelaties aan. Het is heel spannend. Het voelt alsof alles opnieuw is begonnen, op de best mogelijke manier, maar om de slechtst mogelijke reden.’

De Ig Nobelprijzen zijn uniek. ‘Het gaat ons niet over de beste of de slechtste. We belonen het meest verrassende en interessante onderzoek, waar je ook nog eens moet lachen. Er zijn soms dingen die ons dagelijks omringen, waar we eigenlijk nooit interesse in tonen. Maar dan komt iemand die zegt: moet je eens kijken. En dan ontdekken we dat er een hele wereld achter schuilgaat waar we veel meer van willen weten.’

Hoe zou seks eruitzien aan de binnenkant?

Ida Sabelis en haar man Jupp hielpen de wetenschap vooruit door seks te hebben in een MRI-scanner en wonnen daarmee de medische Ig Nobelprijs. ‘We hebben thuis nog wel even geoefend.’

‘A dirty mind is a joy forever’, zegt Ida Sabelis, universitair hoofddocent organisatiewetenschappen aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. Ze vertelt hoe de bevriende arts Pek van Andel aan haar en haar man Jupp in 1990 vraagt om seks te hebben onder een MRI-scan. ‘Jupp en ik waren eerder amateuracrobaten en Pek vond ons slank en soepel genoeg om in zo’n apparaat te kruipen.’

Het idee ontstaat doordat in datzelfde jaar ook onderzoek wordt gedaan naar stembanden in een MRI-scan. ‘Het leek Pek leuk om ook uit te zoeken hoe seks eruitziet van de binnenkant. We kennen het beeld van Leonardo da Vinci waarin hij dat probeerde te tekenen, maar hij deed dat uit zijn hoofd, of op basis van het opensnijden van lijken. En lijken hebben nou eenmaal geen erectie. Daarnaast was de vrouw veel vager getekend dan de man.’

Standje

Sabelis die zichzelf ‘feminist van het eerste uur’ noemt, vindt het daarnaast belangrijk dat er onderzoek wordt gedaan naar vrouwelijke seksualiteit. ‘Maar ik wist ook vanuit de vrouwenbeweging dat er ontzettend op de loop gegaan kon worden met dit soort onderzoek. Dus ik wilde zeggenschap over het proces en over wat er met de uitkomsten zou gebeuren.’

Na een goed gesprek met Jupp, stemt het stel in. ‘We hebben nog wel even geoefend thuis.’

‘In de ruimte hadden de wetenschappers een gordijntje opgehangen, zodat ze niet direct naar binnen konden kijken. Heel schattig.’ Hoewel alle ogen dus wel op het beeldscherm waren gericht, vond Sabelis het niet lastig om intiem te zijn met haar man. ‘Als je iemand heel goed kent, roep je die intimiteit 
makkelijk op.’

De enige vraag die overbleef: hoe heb je seks in een scanner? ‘Eerst wilden we de missionarisstand doen, maar uiteindelijk zijn we naast elkaar gaan liggen. Eigenlijk is het prettig als de vrouw dan voor ligt en de man achter, maar uiteindelijk zijn we met de gezichten naar elkaar toe gaan liggen. Dat is ook het standje dat Da Vinci getekend heeft. “‘Houd die pose even vast”, hoorde je dan door de microfoon. Want je moet minimaal dertig seconden stilzitten om een goede foto te kunnen maken, liever nog anderhalve minuut. Probeer maar eens een erectie zo lang vol te houden.

‘Toen de scan eindelijk was gelukt, was dat een heel plechtig moment. Het was nog nooit eerder gedaan, dus dit waren echt voetstappen in verse sneeuw. Na heel veel gegiechel hebben we die ochtend voor het eerst die plaat kunnen zien van onze binnenkantjes. Het liefst had ik ‘m boven de bank gehangen.’

“Boemerangvorm van de penis”

Maar met slechts één scan mocht het onderzoek niet gepubliceerd worden. En het herhalen bleek lastiger dan gedacht. ‘Het lukte niemand om een erectie een halve minuut vast te houden.’ Pas toen Viagra eind jaren ‘90 op de markt kwam, kon het onderzoek afgerond worden. In 2000 ontving het team uiteindelijk de medische Ig Nobelprijs.

Wat het onderzoek onder meer blootlegt, is dat de penis in erectie ook een aanzienlijk inwendig deel heeft. Sabelis: ‘Dat is later in de kranten gekomen als “de boemerangvorm van de penis”, hilarisch.’

Wat vervolgens nauwelijks in het nieuws kwam, was dat Da Vinci’s tekening van de vagina niet klopte. ‘Pek’s vrouw Truus en ik zagen het meteen: de vagina is geen diagonaal, maar veel meer verticaal. Dat is heel anders dan op alle bijsluiters van tampons en in alle plaatjes in voorlichtingenboekjes staat.’

Verder ontdekken de onderzoekers dat vrouwen ook zwellichamen hebben. ‘Dat is later belangrijk gebleken bij operaties in het vaginaal gebied. Je moet dus op zo’n manier snijden dat je die zenuwbanen die daar lopen niet doorsnijdt. Dus naast dat dit onderzoek hilarisch was om te doen, heeft het ook nog belangrijke inzichten opgeleverd.’

De necrofiele eend veranderde mijn wereld

Een artikel van Ig Nobelprijs-winnaar Kees Moeliker over een mannetjeseend die een dode soortgenoot verkrachtte, groeide uit tot een uitgebreide collectie: de ‘Necrophilia Files’. ‘De eend was het topje van de ijsberg.’

‘Hey, there’s the duck guy!’ roept een onbekende man als hij Kees Moeliker in 2003 op het podium bij Harvard ziet staan. Moeliker is dan in Massachusetts om de Ig Nobelprijs voor biologie op te halen voor zijn onderzoek naar necrofilie onder homoseksuele eenden, waarna hij door het leven gaat als ‘de eendenman’, een bijnaam die hij ‘met trots draagt’.

‘Het was een toevallige ontdekking’, vertelt hij. ‘Op 5 juni 1995 was ik aan het werk als conservator in het Natuurhistorisch Museum in Rotterdam toen ik een luide klap tegen het raam van mijn kantoor hoorde. Aan dat soort geluiden was ik gewend, aangezien vogels wel vaker tegen de ruiten van het glazen gebouw vlogen. Maar deze keer was het een bijzonder luide klap. Ik keek uit het raam en zag een wilde eend plat op zijn buik onderaan de gevel liggen en op hetzelfde moment zag ik er een levende wilde eend naast. Dat mannetje begon onmiddellijk te paren met de dode, ook een mannetje.’

Getriggerd

Moeliker pakte een stoel ‘om van de schrik te bekomen’. ‘Maar toen kwam ik in een soort registratiemodus, want ik wist: dit is iets bijzonders. Dit hadden mijn biologieleraren me nooit verteld. Ik maakte foto’s en notities. Zo’n 75 minuten hield ik het vol, evenals de eend want die was nog steeds niet klaar.’

Moeliker jaagt de eend weg en legt de dode in de vriezer. Zijn aantekeningen en foto’s verdwijnen in een lade. ‘Ik wist eigenlijk niet wat ik ermee aan moest. Er was geen literatuur voorhanden. Ik vertelde het weleens bij de koffie of op een verjaardag. Maar toen er een boek werd uitgebracht over homoseksualiteit onder dieren, besloot ik zes jaar later ook een korte wetenschappelijke publicatie te schrijven.’
Volgens Moeliker zijn er drie dingen nodig voor necrofiel gedrag bij dieren: de dood moet plotseling zijn, in het paringsseizoen plaatsvinden en het dode dier moet in de juiste positie liggen.

‘Als een dier sterft van ouderdom of van ziekte, zoekt het vaak een afgelegen plek, dus dan zijn ze lastig te vinden. Daarnaast zijn in het paringsseizoen de hormoonniveaus van deze vogels op hun piek, dus worden ze daar sneller door gedreven. En als de eend op zijn rug terecht was gekomen zou de levende eend niet getriggerd worden.’

Aangezien het onderwerp nogal niche is, werd Moelikers publicatie nauwelijks gelezen. Tot Ig Nobel-oprichter Marc Abrahams het artikel ontdekte. ‘Ik kreeg te horen dat ik een prijs had gewonnen waar ik nog nooit van had gehoord. Maar ik had nog nooit wat gewonnen dus ik nam de prijs met liefde aan.’

Ontbindend lichaam

Hij stopte zijn opgezette eend in een Albert Heijn-tasje en vloog naar de Verenigde Staten. ‘Dat heeft mijn leven veranderd. Ik ben uiteindelijk de hele wereld over gegaan met deze eend. Het onderzoek heeft wereldwijde aandacht gekregen. Het heeft dan ook alle ingrediënten: dood, seks en eenden. Ik bedoel: iedereen houdt van eenden.’

Sindsdien ontvangt hij van heinde en verre beelden van necrofiele dieren. ‘De eend was het topje van de ijsberg. Het gebeurt onder duiven, kraaien, zelfs kleine vogels als vuurgoudhanen, maar ook onder zoogdieren als dolfijnen en walvissen, en vooral onder kikkers en padden. Op een wildcamera in Italië is zelfs een das betrapt op seksuele handelingen met een al ontbindend lichaam van een soortgenoot. En in alle gevallen is het een mannetje dat dit gedrag vertoont.’

Moeliker verzamelt alle beelden, die hij de ‘Necrophilia Files’ noemt. Zijn teller staat nu op dik honderd gewervelde diersoorten. ‘Als een dier zich misdraagt op deze planeet, weet ik ervan.’

Ig Nobel in de Nobel: onderzoek dat je aan het lachen brengt en aan het denken zet, donderdag 11 juni, 15:30-17:30 uur, ticketprijs €15