‘Terreurgroep IS zegt: het woord van God gaat boven dat van de mens’, zegt Alette Smeulers, Groningse hoogleraar internationale misdrijven. ‘Dat betekent dat ze mensenrechten, gewone wetten, het internationale recht allemaal verwerpen op basis van hun interpretatie van het geloof.’ Voor religieuze extremisten bestaat de wereld uit “goed” en “kwaad”, en bij het beschermen van het goede is alles geoorloofd. Ook als dat de levens kost van vele andere mensen.

Smeulers, die maandag in Leiden een Studium Generale-lezing geeft, schreef het boek Angstaanjagend normaal. Over oorlogsmisdadigers, genocideplegers en terroristen. Korte samenvatting: ‘Onder bepaalde omstandigheden is iedereen in staat om dader te worden.’ Plegers van misdaden zijn volgens haar niet per definitie mensen met mentale problematiek. Wel doorlopen ze allemaal een vergelijkbaar patroon van radicalisering.

‘Mensen sluiten zich aan bij een stroming waarvan de leider heel zwart-wit naar de wereld kijkt: het is het goede tegen het kwade. Vervolgens schakelt de dader de kritische reflectie uit en is in die strijd tegen het kwaad vervolgens alles geoorloofd. Dat is ontzettend gevaarlijk, want je komt dan in een soort tunnelvisie terecht, waarbij je ervan overtuigd bent dat jij het goede doet. Zelfs als het “goede” een zelfmoordaanslag is waarbij duizenden mensen overlijden.’

Ergens is dat tegenstrijdig, want religie bevat meestal een element van geven om en zorgen voor de medemens. Toch ontbreekt het plegers van aanslagen aan empathie tegenover hun slachtoffers. Ze hebben wel mededogen, legt Smeulers uit, maar gebruiken dat selectief. 

‘Je kan het geloof op verschillende manieren interpreteren. Ja, je moet medemenselijkheid tonen. Maar is je medemens iedereen? Of zijn het alleen de mensen binnen de eigen groep? Binnen religie wordt ook vaak gewaarschuwd voor “het kwaad”. Als jouw medemenselijkheid stopt bij de eigen groep, en daarbuiten toon je geen medeleven meer, ontstaat er een probleem.’

Dat is de manier waarop IS opereert, maar het verklaart volgens de hoogleraar ook waarom mensen zo passief tegenover extreme misdaden kunnen staan, of ze zelfs goedkeuren. ‘Dat zie je in Palestina: heel veel gelovigen, kerken of religieuze organisaties blijven Israël onvoorwaardelijk steunen ondanks de genocide. Ze zien Israël als het ultieme slachtoffer en de Palestijnen enkel als gevaarlijke daders.

‘Na de aanslagen op 7 oktober 2023 zag je dat een groep mensen nog sterker in die tunnelvisie dook: ze bleven Israël als het ultieme slachtoffer zien, ook toen het geweld excessief werd en als genocide kan worden gekwalificeerd. En dan verliezen ze totaal uit het oog dat de Palestijnen ook gewoon een volk is dat daar woont en dat rechten heeft. Ze zien ook niet wat Israël voor 7 oktober allemaal al gedaan had aan het bezetten, onderdrukken en discrimineren van het Palestijnse volk. Het conflict begon niet op 7 oktober, het escaleerde toen.’

Algoritmes

Internet vernauwt die tunnelvisie alleen maar verder. ‘Daar zoeken mensen alleen naar informatie die bevestigt wat ze al denken. Hoe verder je daarin gaat, hoe moeilijker het is om de andere kant te zien. Dat maakt een discussie ontzettend moeilijk. Iedereen heeft zijn eigen nieuwsfeed en het algoritme versterkt dat enorm.’

Dat kan ook weer andere extremisten aantrekken. ‘IS was heel openlijk in hun geweld tegen het Westen en propageerde dit op een hele slimme manier via het internet. Het gevolg was dat mensen die al sadistisch waren en psychopaten die door geweld gefascineerd waren, aangetrokken werden door IS.’

Ze noemt het voorbeeld van Mohamed Lahouaiej-Bouhlel, die in 2016 in Nice een terreuraanslag pleegde. Op 14 juli, tijdens de Franse nationale feestdag, reed hij na een vuurwerkshow met een vrachtwagen in op een menigte.

‘Bouhlel is echt een gestoorde man die zijn hele leven al gefascineerd was door geweld: hij had een lang strafblad, psychische stoornissen, een geschiedenis van drank- en drugsmisbruik, mishandeling en heel veel huiselijk geweld. Hij werd helemaal niet gedreven door het geloof, maar aangetrokken door het geweld van IS.

‘Er is ook in Nederland onderzoek naar gedaan: onder de Nederlandse jongeren die naar het kalifaat trokken zaten in verhouding ook meer jongeren met een geschiedenis van probleemgedrag en mentale problemen. Dat is een gevolg van hoe IS zich profileerde.’

Valt die radicalisatie te voorkomen? ‘Ja, door mensenrechten en internationaal recht als het normatieve kader te houden. Maar ook door de belangen van de andere partijen niet uit het oog te verliezen.’ Als je je volledig afsluit voor de pijn van de andere kant, en een empathiemuur opwerpt, ontstaat polarisatie en wordt het gesprek steeds moeilijker, zegt Smeulers. 

Het belangrijkste is om terroristen te blijven zien voor wat ze zijn: extremisten. ‘We hebben net de herdenking van 9/11 gehad, die aanslagen werden ook uit geloofsovertuigingen gepleegd. Triest genoeg kregen veel moslimjongeren en jongeren met een migratieachtergrond in Nederland vaak de vraag: “Waarom hebben jouw mensen dit gedaan?” Maar dat waren helemaal niet “hun” mensen, dat zijn terroristen: dat is een klein groepje extremisten.’

Er was de afgelopen weken veel aandacht voor de herdenking van 9/11. Terecht, vindt Smeulers. ‘Maar het ging veel minder over de reactie op die aanslagen: de War on Terror. Denk aan de aanval van de VS in Irak die hierop volgde, en de opsluiting en marteling van veel onschuldige mensen in Guantanamo Bay. Daar is van onze kant ten onrechte veel minder aandacht voor.’

Prof.dr. Alette Smeulers. Soldaten van God - met de hand op de Bijbel, Lipsius 019, maandag 21 september, 19.30 u