Boudewijn Büch (1948-2002) en Peter van Zonneveld (1948-2025) waren boezemvrienden. Hun Wahlverwandtschaft kwam voort uit wederzijdse bewondering, intellectuele wedijver, gevoel voor humor en literaire dweepzucht, maar eindigde in jaloezie en verraad. Aanstaande vrijdag verschijnt Anatomie van een vriendschap. De briefwisseling van Boudewijn Büch en Peter van Zonneveld, een bloemlezing uit de honderden brieven die ze elkaar vooral in de jaren zeventig schreven.
De jongens leerden elkaar in 1965 kennen in een redactievergadering van de Vonk, de schoolkrant van het katholieke St. Bonaventura College in Leiden. Ze waren zeventien. Samen bleven ze in het lokaal achter en begonnen tegen elkaar op te bieden door zoveel mogelijk gedichten uit het hoofd op te zeggen. Vondel tegen Achterberg, Jacques Perk tegen Willem Kloos. ‘Hij mocht dan geboren zijn uit zonnegloren en een zucht van de ziedende zee, ik weende om bloemen in de knop gebroken’, schreef Peter later in de novelle Het geheim van de Leidse Hortus.
Het was vriendschap op het eerste gezicht, maar ze waren ook meteen rivalen. Beiden verlangden hevig naar een voorbije, geïdealiseerde wereld. Peter was de initiatiefrijkste van de twee. Zijn liefde voor Charles Dickens bracht hem in contact met Godfried Bomans, en hij raakte steeds dieper geïnteresseerd in de negentiende eeuw en Leidse schrijvers als Willem Bilderdijk en Nicolaas Beets. Zijn fascinatie voor Goethe bracht hij over op Boudewijn.
Fabuleren en experimenteren
Eckermanns Gespräche mit Goethe werd hun lijfboek. Ze leerden eruit dat je het leven als een kunstwerk kunt vormgeven. Fabuleren, experimenteren en parodiëren, dat maakte hun vriendschap woest aantrekkelijk, maar vormde ook de kiem van latere problemen. Vooral bij Boudewijn werd de grens tussen levenskunst en leugen steeds poreuzer.
Hun achtergronden verschilden sterk. Peter groeide op in een eenvoudig, maar harmonieus katholiek gezin in Leiden. Hij was populair, zelfverzekerd, nieuwsgierig, groot en sterk, had schitterende blonde krullen en was succesvol bij meisjes. Hij beschikte over het talent om verhalen en anekdotes zo enthousiast te vertellen alsof hij ze zelf had meegemaakt.
Boudewijn, angstig en klein, groeide daarentegen op in een problematisch gezin in Wassenaar. Zijn vader Rien Buch (zonder umlaut, die zette Boudewijn zelf op zijn achternaam) was een huistiran; zijn ouders scheidden en daarna was er nauwelijks contact tussen de vader en zijn zonen. Boudewijn vertelde dat zijn vader een uit Duitsland gevluchte Jood was, een geheim agent en als RAF-piloot zijn geboortestad had moeten bombarderen. Geen van die verhalen klopte. Vaak sprak hij Peter aan als ‘vader’ en noemde zichzelf ‘je zoon’.
‘Bibliobesitas’
Op school mislukte Boudewijn. Hoewel psychologisch onderzoek uitwees dat hij zeer begaafd was, bleef hij twee keer zitten en werd in 1966 van school gestuurd. Peter ging na zijn eindexamen Nederlandse Taal- en Letterkunde in Amsterdam studeren en later ook biologie. De vrienden gingen elkaar manisch brieven schrijven, vele kantjes lang, soms wel drie per dag.
Ze leden aan ‘bibliobesitas’, bleven eeuwig zwerven langs boekhandels en antiquariaten om hun zucht naar boeken te stillen. Boudewijn gaf veel meer aan boeken uit dan hij kon betalen. Hij stal boeken, ook bij de V&D in Leiden, waar hij een baantje als bordenwasser had, en betaalde zelden of nooit een rekening.
Leiden beschouwden ze als een theater. Samen met hun vrienden Lex Raat en Jacques van Alphen bezochten ze plekken in de stad waar hun geliefde schrijvers hadden gewoond en speelden scènes uit de literatuur na.
Zo gaf Boudewijn aan zijn vrienden college op de Garenmarkt, waar ooit op nummer 6 de beroemde Bilderdijk had gewoond en gewerkt. Hij droeg daarbij een tulband op zijn hoofd, net als de naar het graf reikhalzende dichter, die in zijn tulband een warm schoteltje verborg tegen verzengende hoofdpijnen.
Jaarlijks vierden zij op 27 januari de ‘Heilige Hortusdag’, uit liefde voor de natuur en de geschiedenis, compleet met kostuums, rituelen en een gedenkboek. Samen reisden ze naar Engeland, Frankrijk en Duitsland, steeds in het spoor van schrijvers, kunstenaars en historische figuren. Hun vriendschap kende grote intimiteit. Ze sliepen bij elkaar en lagen uren wakker van het lachen.
Hun brieven zaten vol studentikoze humor, begeerte naar boeken, druipen van geilheid en verboden verlangens. Ze zijn experimenteel, leugenachtig en manipulatief en derangeren literair en stilistisch. De vrienden gingen in alle opzichten te ver.
Gefingeerde titels
Tegelijk namen zij de literatuur bloedserieus. Peter wilde professor worden en Boudewijn dichter en schrijver. Peter introduceerde zijn vriend bij mensen uit de literaire en academische wereld, onder wie de begenadigde hoogleraar literatuurwetenschap Jan Kamerbeek jr. en letterkundige Harry Prick.
Boud presenteerde zichzelf intussen steeds nadrukkelijker als geleerde, ‘psychofarmacohistoricus’, compleet met gefingeerde academische titels, hoewel hij nooit een universitaire graad behaalde. Peter studeerde in 1975 cum laude af en werd daarna aangesteld als wetenschappelijk medewerker aan de Leidse Universiteit.
In 1976 begon Büch tegen een behoorlijke vergoeding columns te schrijven voor Mare. Dat was een positie die hem voor het eerst werkelijk aan een academie verbond. In de rubriek ‘Boudewijns bedenkingen’ behandelde hij het logeerkamersyndroom, de Leidse Bioleugen Club en hield hij een tirade tegen tuinbroeken: ‘Zij maken van de Leidse meisjes trollen, plompe wezens of pseudoklassenstrijdende pompoenen.’
Via Harry Prick kreeg Boudewijn in 1976 een aantal gedichten voorgepubliceerd in Maatstaf en een contract voor zijn eerste dichtbundel bij de Arbeiderspers. Nogal Droevige Liedjes voor de Kleine Gijs bevat smachtende gedichten voor een veertienjarige jongen.
Boudewijns liefde voor jongetjes beleed hij ook in zijn brieven naar Peter – die dat altijd als fabuleren en choqueren heeft geïnterpreteerd. Het was een poging van Büch om zichzelf een gewaagde, getroebleerde identiteit aan te meten als de grote, bewonderde dichters Rimbaud en Verlaine. In feite was het vooral een bewijs van eenzaamheid.
Schulden
Zijn status als gepubliceerd dichter en de publieke roem maakte Boudewijn niet bescheidener. Op 3 september 1976 sloeg hij de uitnodiging om naar Peters 28ste verjaardag te komen af. ‘Aan epigonerie doe ik niet mee.’ Peter was woest. ‘Eén bundeltje, Boud!’, schreef hij. ‘Je hebt één bundeltje uitgegeven, lul. Wat verbeeld je je wel?’
Gezamenlijke literaire projecten, zoals de biografie van Bilderdijk, liet Boudewijn schieten. Tegelijk raakt hij financieel steeds verder in de problemen. In 1977 werd hij failliet verklaard. Hij verliet Leiden met tienduizenden guldens schulden. Zijn vrienden, Peter inbegrepen, stonden een deel van hun salaris af om hem te helpen.
Het kon de vriendschap niet redden. Jaloezie nam de overhand. Peters sociale talent, zijn talrijke relaties met vrouwen, waarover hij in zijn brieven openhartig en plastisch vertelde, moeten Boudewijn hebben gestoken. Als hij eens een vriendinnetje had, was hij bang dat Peter haar zou afpakken.
In zijn jaloerse wanen, eenzaamheid en doodsverlangen werden Boudewijns verhalen steeds pathetischer. Het ingrijpendste verhaal betrof Boudewijntje, het zoontje van vrienden. Büch deed alsof het zijn eigen kind was, dat werd getroffen door een ernstige ziekte – en overleed. Zijn vrienden geloofden hem, deelden in zijn verdriet en betaalden zelfs mee aan de vermeende uitvaart. Elementen van deze dramatische geschiedenis keerden later terug in zijn beroemdste roman uit 1985: De kleine blonde dood.
Toch gaf Peter nog altijd zijn vriendschap met Boudewijn niet op. Hij was een van de weinigen die hem nog bleef zien, terwijl die beroemder en beroemder werd. Met het aanstekelijk enthousiasme en gevoel voor theater dat ook hun vroege vriendschap tekende, presenteerde hij het televisieprogramma De wereld van Boudewijn Büch.
Verraad
Büch bewoonde een schitterend dubbel Amsterdams grachtenpand, voorzien van een bibliotheek met een adembenemende collectie. Peter kwam daar af en toe langs om een nacht lang te drinken en herinneringen op te halen aan de verloren tijd.
De definitieve breuk ontstond, wrang genoeg, omdat Peter Boudewijn niet durfde te vertrouwen met een ernstig persoonlijk probleem. Begin jaren negentig kreeg Peter bij twee verschillende vrouwen kinderen, terwijl de relatie met zijn vriendin stukliep. Uit schaamte kon hij daarover niet spreken. Boudewijn beschouwde het zwijgen als verraad. Uit wraak vertelde hij Peters vriendin over diens vroegere verhoudingen.
Bovendien verwerkte Büch de geschiedenis in 1993 in zijn roman Het bedrog. De personages Olof Bergman en Sander Geelkamp zijn gemodelleerd naar Boudewijn en Peter, maar de werkelijkheid wordt omgedraaid. Sander was een seks beluste jongen die zijn oude vriend bedroog. Een gotspe. Hier werd de bedrieger bedrogen.
Het was een vorm van zelfdestructie: Boudewijn verraadde de enige echte oude vriend die hij nog had. Peter verbrak het contact. Zij spraken elkaar nooit meer.
Op 23 november 2002 stierf Boudewijn Büch onverwacht aan een hartaanval, alleen tussen zijn boeken. Toen Peter van Zonneveld het nieuws hoorde, moest hij kort daarna college geven in Leiden. In tranen vertelde hij de studenten in de collegezaal over zijn verloren vriend.
Voor de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde schreef Peter Boudewijns levensbericht. Daarin sprak hij van de schaduwkanten van zijn oude vriend, maar benadrukte hoe hartelijk, geestig, vrijgevig, betrokken en enthousiasmerend Boudewijn kon zijn. ‘Ik heb met niemand zo gelachen.’
Tot zijn dood in 2025 bleef Peter van Zonneveld zijn vroegere vriend missen. En andersom? Op 14 juli 2002, een half jaar voor zijn dood, noteerde Boudewijn Büch in zijn dagboek: ‘Denk de laatste maanden veel aan mijn Urfreund Peter van Zonneveld, die ik steeds meer mis.’
Anatomie van een vriendschap. De briefwisseling van Boudewijn Büch en Peter van Zonneveld. Ingeleid en bezorgd door Onno Blom en Rick Honings. Walburg Pers, 2026. Hardcover, 416 blz. € 34,99. Boekpresentatie, universiteitsbibliotheek, vrijdag 20 november, 16:30 u. Toegang gratis, aanmelden verplicht