De Indonesische Tremini werd op 19-jarige leeftijd verkracht door vijf Nederlandse militairen die in 1949 haar dorp op Java binnenvielen. ‘Als (ik) het woord “londo” (Nederlander) hoor ben ik tot nu toe echt bang, heel erg boos en misschien tot mijn dood’, getuigde ze in 2015. Als hoogbejaarde vrouw klaagde ze de Nederlandse staat aan, werd in het gelijk gesteld en kreeg een schadevergoeding van 7500 euro.

De rechtbank schiep daarmee een precedent: de Nederlandse staat werd aansprakelijk gesteld voor seksueel geweld in oorlogstijd in Indonesië. Maar sindsdien zijn er geen andere vrouwen naar voren gekomen, zegt onderzoeker Jonathan Verwey: zo groot is het taboe.

Verwey onderzocht de seksuele geschiedenis van de Nederlandse krijgsmacht in Indonesië in de periode 1930-1950 voor het proefschrift Tussen verlangen en geweld. 

Al voor de onafhankelijkheidsoorlog bestonden er ‘vanuit racistisch oogpunt’ allerlei regels om de omgang met Indonesiërs te frustreren en blokkeren, zegt hij. ‘Men wilde niet dat Nederlanders trouwden met de lokale bevolking.’ Militairen moesten daarvoor toestemming vragen aan hun commandant die dat kon weigeren.

Het beleid was een combinatie van moralisme en pragmatisme. ‘Het leger moest in de hand worden gehouden, zich zedelijk gedragen en zo worden opgevoed. Maar in de praktijk was de pragmatische kant - wij moeten de oorlog winnen - belangrijker.’ Zo moesten soldaten gezond blijven om effectief te kunnen optreden. Daarom werden er wel wekelijkse soa-tests uitgevoerd.

Maar om de conservatief-christelijke Nederlandse maatschappij tevreden te houden, werden er dan weer geen condooms verstrekt, zoals het Duitse, Amerikaanse of Engelse leger wel deed. Seks voor het huwelijk mocht nu eenmaal niet en ‘condooms verstrekken zou aansporen tot onzedelijk gedrag was het idee’.

Zolang het gedrag van de militairen geen invloed had op de beeldvorming, maakte het de leiding weinig uit wat er precies gebeurde. Dat leidde al in de jaren dertig tot excessen, blijkt uit een woedende brief van een geestelijk verzorger uit de jaren dertig die klaagt over het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL).

‘Er liggen in het archief twee versies van deze brief: een waarin hij allerlei onthullingen van seksuele misdrijven doet. Hij geeft allerlei specifieke voorbeelden, maar zegt er meteen bij: ik kan dit allemaal niet hard maken, dus waarschijnlijk heeft het geen zin om dit aan te kaarten bij de militaire autoriteiten. De andere versie van de brief is volledig gekuist: dit is de variant die hij waarschijnlijk uiteindelijk verzonden heeft.’

Hoewel het beleid na de Tweede Wereldoorlog niet veranderde, werd de beeldvorming vanwege de groeiende aandacht van pers en samenleving steeds belangrijker. ‘Er werden bijna 100.000 dienstplichtigen naar Indonesië gestuurd. Bijna iedereen kent wel een familielid of buurman die die kant op ging.’

Het is heel moeilijk om een schatting te maken van de schaal waarop dit seksueel geweld plaatsvond, aldus Verwey. ‘Het laat simpelweg minder sporen achter dan bijvoorbeeld brandstichting of moord. Daarbij heerste er destijds een enorme angst om melding te maken, men wantrouwde de Nederlandse autoriteiten.’

En met reden: van de 78 gevoerde rechtszaken over seksueel geweld bij de krijgsraden, ging een disproportioneel groot aantal over homoseksualiteit: elf. Die zaken leidden allemaal tot een veroordeling. ‘Bovendien werd homoseksualiteit als ongewenst gezien en probeerde de krijgsmacht al vooraf homo’s eruit te pikken en af te keuren.’

Van de 67 zaken over wangedrag tegen vrouwen werden tien mannen vrijgesproken, één zaak werd geseponeerd wegens gebrek aan bewijs: het was zijn woord tegen het hare.

Bij de meeste andere zaken kregen militairen een lichtere straf vanwege zogenaamd verzachtende omstandigheden. ‘Een militair zou minder toerekeningsvatbaar zijn omdat hij zes maanden voordat hij een vrouw verkrachtte een hersenschudding had gehad. Een andere militair kreeg een lagere straf, omdat het minderjarige meisje dat hij had misbruikt, hem samen met haar moeder zou hebben verleid. Straffen waren soms even laag als voor het stelen van een vulpen. Dat blijf ik schokkend vinden.’

Ook het patroon dat krijgsraden veel coulanter waren tegen Nederlandse soldaten dan tegen Indo-Europese en Indonesische KNIL-militairen, zag Verwey terug bij seksueel geweld. Veel zaken kwamen überhaupt niet in een militaire rechtbank terecht. 

‘Bij twee marineofficieren die werden verdacht van verkrachting greep hun commandant in. “Dit kan niet kloppen”, zei hij. “Want in de getuigenis staan dingen die helemaal niet kunnen. De militairen zouden hebben geürineerd in de woning, maar dat zouden echte officieren nooit doen.” De vrouw zou, aldus de commandant, een “gewezen prostituee” zijn, die “naar mijn overtuiging de zaak overdreven en onjuist voorgesteld” heeft.’ De twee militairen zijn nooit vervolgd. 

Aan het eind van de vier jaar durende onafhankelijkheidsoorlog laaide de guerrillastrijd op en vielen de meeste slachtoffers. ‘Ook seksueel geweld piekt in hevige strijd en vindt vaak plaats in groepsverband.’

Taboe

Toen Verwey in 2018 begon aan zijn onderzoek, vroeg hij zich af of hij wel genoeg bronnen kon vinden. Al snel bleek er een schat aan egodocumenten, zoals dagboeken en brieven, te bestaan. Ook onderschepten de Nederlanders tijdens de onafhankelijkheidsoorlog vertrouwelijke Indonesische radiotelegrammen. Wat grotendeels ontbreekt, is het persoonlijke Indonesische perspectief.

‘Een groot deel van de Indonesische archieven is nog steeds gesloten. Ook andere onderzoekers hebben hier vergeefs naar gezocht. De meeste vrouwen hebben nooit wat opgeschreven, en altijd gezwegen. Er werd van hen verwacht dat ze niet met dit soort zaken naar buiten traden. Ze moesten zorgen voor harmonie en niet de eer van familie of samenleving aantasten. Het is altijd taboe gebleven.

‘In Indonesië, maar ook in Nederland, is dat debat nooit echt geopend. Maar seks en seksueel geweld zijn centrale dimensies van oorlogen, geen voetnoot. Er moet meer onderzoek naar gedaan worden. Het is iets wat mensen hun hele leven met zich meedragen.’

Jonathan Verwey. Tussen verlangen en geweld. De seksuele geschiedenis van de Nederlandse krijgsmacht in Indonesië 1945-1949. BOOM uitgeverij, € 29,90. Promotie is 17 november