‘Ik was laatst op een congres in Estland. Voordat iemand daar een paper presenteert, wordt er eerst gezongen. Tijdens de receptie achteraf is er altijd muziek en worden mensen aangemoedigd om te zingen en te dansen. Zo wordt er gesocialiseerd.’

Esten zijn geen uitgesproken intieme mensen, maar toch is de muziekcultuur enorm belangrijk voor de nationale identiteit, ontdekte antropoloog Siyun Wu tijdens haar veldwerk voor het proefschrift waarop ze onlangs promoveerde. ‘Historisch gezien waren de Esten lange tijd een onderdrukt volk in hun eigen land’, vertelt Wu. ‘Het waren boeren die de Estse taal spraken en land bewerkten dat niet van hen was.’ 

Vanaf de twaalfde eeuw werd het land constant bezet door andere mogendheden. Eerst door Denemarken, toen het Rooms-Duitse Rijk, daarna werd het land verdeeld onder Zweden en Polen, tot Polen haar deel van Estland moest afstaan aan Zweden. Vanaf 1721 werd Estland onderdeel van Rusland, al bleef de Baltisch-Duitse adel een machtspositie houden.

In 1918 werd Estland een zelfstandige staat, om vervolgens in 1940 weer door de Sovjet-Unie, in 1941 door de Duitsers en in 1944 wéér door de Sovjet-Unie te worden bezet. Estland herwon haar onafhankelijkheid pas weer in 1991. In 2004 werd het land lid van de EU.

‘Daarna zoeken de Esten steeds meer naar wat hun eigen cultuur inhoudt. Maar bij de aansluiting bij de EU komt ook meer globalisering, wat in veel landen gepaard gaat met een verlies van de eigen cultuur. Daardoor vragen Esten zich al generaties lang af: wat is ons verleden? Wat is het echte Estland?’

Die speurtocht geldt ook voor het muzikaal erfgoed. ‘Ze moeten zelf actief op zoek gaan. Er zijn nauwelijks meesters die de vaardigheden kunnen overdragen. Mensen hebben het niet van hun grootouders kunnen leren.’

Een goed voorbeeld is de zogeheten kannel, een traditioneel Ests snaarinstrument dat waarschijnlijk al tweeduizend jaar oud is. Toen in archieven foto’s werden ontdekt wist niemand hoe het instrument moest worden bespeeld of zelfs gebouwd. ‘In online archieven zijn wel wat opnames te horen, maar voor mensen die het daadwerkelijk willen leren spelen, was dat niet genoeg. Het vereiste veel uitzoekwerk.’

Die vastberadenheid is kenmerkend voor de Estse cultuur, ontdekte Wu toen ze er in 2018 arriveerde voor haar veldwerk. ‘Na corona ontstond er een grapje onder de bevolking. Toen die maatregel om twee meter afstand te houden werd opgeheven, verzuchtten Esten opgelucht: “Gelukkig, nu kunnen we gewoon weer terug naar onze standaard van vijf meter.” Ze weten goed dat ze koud en afstandelijk overkomen naar de buitenwereld toe, maar hun onderlinge band is veel subtieler.’

Paddenstoelen zoeken

Het was wennen voor Wu, die uit een stedelijke regio in China komt. ‘Je kan in Estland niet naar een dorpje toe gaan en verwachten dat iedereen gelijk naar je toe komt. Mensen wonen ver uit elkaar, ik had geen idee hoe ik de weg moest vinden in een gebied met zoveel bos. Ik had een ticket voor een concert gekocht, maar dat vond gewoon midden tussen de bomen plaats. Ik moest eerst uitzoeken hoe ik daar kon komen, en daarna nog het podium zien te vinden.’

Uiteindelijk kreeg ze de ultieme tip om in te burgeren: samen paddenstoelen zoeken. ‘Esten hebben een diepe band met het bos, waar ze graag tijd doorbrengen. In het weekend zie je mensen met hun auto van de hoofdweg afslaan, het woud in. Met een emmer in de hand en laarzen aan verdwijnen ze tussen de bomen. Het is absoluut taboe om aan iemand te vragen: “Waar is jouw plekje?” Dat is top secret, zelfs met familie wordt dat niet gedeeld.

‘Esten zeggen vaak: “Het gaat om de paddenstoel, maar het gaat ook niet om de paddenstoel.” Mushrooming is een immens populaire manier om te ontspannen: je bent alleen, in het bos, weg van iedereen, en kan je gedachten even loslaten. 

Het vereist net genoeg concentratie dat je ook niet bezig kan zijn met het alledaagse. Er is altijd risico aan verbonden. Een bospad ziet er nooit twee keer precies hetzelfde uit. Je moet alert blijven dat je de goede paddenstoel plukt, en geen giftige die er toevallig erg op lijkt.’

Ze vergelijkt het met de kannel, het muziekinstrument. ‘Er is voor muzikaal erfgoed veel onderzoek nodig, net als bij een onbekende paddenstoel die je niet kent. Esten weten dat er zo’n instrument bestaat. Vroeger was er zo’n melodie, maar hoe speel ik die? Dat wordt de grootste vraag.’ 

Er wordt veel ‘tijd, inzet, vaardigheid en geld’ geïnvesteerd in infrastructuur om muziek te ondersteunen, zegt Wu. ‘Het land heeft een van de meest uitgebreide muziekonderwijsprogramma’s ter wereld. Vanaf de kleuterschool tot aan volwassenen en ouderen, iedereen heeft, grotendeels gratis, toegang tot muziekonderwijs.’ 

Het resultaat is zicht- en hoorbaar op veel zang- en korenfestivals. De bekendste, het vijfjaarlijkse zangfestival Üldlaulupidu, staat sinds 2003 op de Unesco-lijst van immaterieel erfgoed. ‘Mensen oefenen daar het hele jaar voor, na school of werk en in het weekend. Als er geen festival is, zoeken ze andere culturele gelegenheden in de stad om op te treden.’ 

Geluid maken

De nadruk ligt op traditionele Estse volksmuziek. Maar omdat niemand honderd procent zeker weet hoe dat oorspronkelijk werd uitgevoerd geldt er niet één correcte wijze. ‘Men keurt een andere aanpak niet af. Esten zeggen juist: “We zijn een klein land. Zolang de intentie er is, is het goed. En die intentie is vrijheid, verbinding met elkaar, met de muziek en met hun Estse erfgoed.’

‘Door de geschiedenis en hun huidige positie als klein landje naast Rusland’ kunnen Esten als geen ander omgaan met onzekerheid, weet Wu. ‘Ze hoeven onzekerheid niet te elimineren of onder controle te hebben maar weten het om te buigen in iets minder negatiefs. Het gaat erom dat mensen de vaardigheden krijgen om een situatie naar hun hand te zetten.’

‘Skilled intimacy’, noemt ze dat proces in haar gelijknamige proefschrift. Dat is een culturele verbintenis ‘niet zozeer door fysieke saamhorigheid en eenheid, maar door sonische, lichamelijke en emotionele verbindingen, met de vrijheid voor persoonlijke interpretatie en improvisatie’.

En daar zijn de Esten volgens haar ontzettend goed in. ‘Er bestaat een enorme bereidheid en bewustzijn onder burgers om te handelen. Dat zit in de maatschappij ingebouwd: als je onafhankelijk wil zijn, moet je zingen. Je moet van jezelf laten horen, ook als je niet gelijk de macht hebt om je situatie te veranderen. Als je geen geluid maakt, verandert er niets.’

Siyun Wu. Skilled Intimacy: Mushrooming, Musicking, and Heritaging in Estonia. Promotie was 6 oktober