Het is een bekende meme in Indonesië, gepost op TikTok in 2024. Op het bovenste plaatje staat een man die duidelijk ongelukkig kijkt. ‘Muhammadiyah’, staat naast zijn foto. Het onderste plaatje is een man met voor hem een grote variëteit aan eten. ‘NU’, staat naast zijn afbeelding, een afkorting die staat voor Nahdlatul Ulama.

Nahdlatul Ulama en Muhammadiyah zijn de twee grootste islamitische organisaties in Indonesië. NU baseert traditioneel gezien de startdatum van de ramadan op visuele waarneming van de maan, ofwel rukyat, terwijl Muhammadiyah zich baseert op astronomische berekeningen (hisab). Dat betekent dat in 2024 de vastenperiode eerder begon voor de Muhammadiyah dan voor de NU.

Spanning

‘NU en Muhammadiyah verschillen van mening over bepaalde religieuze interpretaties en gebruiken’, vertelt promovendus Fitri Murfianti, die voor haar proefschrift de manieren onderzocht hoe islamitische groepen dat bespreken op social media. ‘In uitzonderlijke gevallen leidden spanningen rondom sommige van deze verschillen in het verleden tot fysieke conflicten.’

In 1969 leidde het meningsverschil over de startdatum van de ramadan en Eid (feestdag aan het einde van de ramadan, red.) zelfs tot een gewelddadige confrontatie. Maar dat het zo escaleert tussen de groepen is niet gebruikelijk.

Sociale media veranderen interacties, stelt Murfianti. ‘Indonesië is gevarieerd in cultuur en religie.’ De islam is veruit de grootste religieuze groep. Kleinere groepen hangen het boeddhisme, christendom en hindoeïsme aan. ‘Binnen de islam bestaan dan weer meerdere organisaties, waarvan Nahdlatul Ulama en Momhammadiyah de grootste zijn. Die verschillen onderling en memes worden gebruikt om dat op een speelse manier te laten zien en Indonesiërs er op een luchtige manier over te laten praten.’

flexibele identiteiten

Hoewel de stromingen eigen opvattingen en gebruiken hebben, is de praktijk vaak flexibeler, zegt Murfianti. ‘In de comment-sectie reageren mensen met: “Ik ben Muhammadiyah, maar mijn familie doet dit gebruik zoals NU het doet.” In de praktijk zijn die religieuze identiteiten flexibeler dan ze op papier lijken, en social media laat zien hoe mensen daarmee omgaan.’ 

Hoe die discussies eruitzien, is op ieder platform anders. ‘Op Facebook is het makkelijk om discussies te voeren in de comment-sectie. Het wordt daar ook aangemoedigd.’ Tegen de verwachting van de onderzoeker in bleek een grote groep tieners en studenten daar actief te zijn. Ze bleken behoefte te hebben om memes en ook islamitische waarden te verspreiden. De mogelijkheid van het maken van groepen en het makkelijk kunnen reageren op posts maakte Facebook voor hen een geschikt platform.

‘Twitter wordt meer gebruikt voor snelle en scherpe openbare debatten, omdat het makkelijker is een meme daar snel te verspreiden. TikTok is speelser: de korte video’s kunnen makkelijk geremixt of nagemaakt worden.’ 

Wayang

Het concept van de meme bestond al eerder dan sociale media. De term werd gemunt in 1976 door de Britse evolutiebioloog Richard Dawkins en slaat op ‘eenheden van culturele overdracht die zich repliceren, muteren en verspreiden binnen een populatie’, schrijft Murfianti in haar proefschrift. Volgens haar is het volgens die definitie ook mogelijk om de meme-achtige vorm terug te vinden in oude Indonesische gebruiken, zoals de Wayang, een van oorsprong Javaans schimmenspel, oude spreekwoorden en andere uitspraken die vroeger veel door oudere generaties werden gebruikt. 

‘Door imitatie werden deze verhalen herhaald en doorgegeven aan volgende generaties. Tegenwoordig zien we iets vergelijkbaars, maar dan in een digitale vorm. Een spreekwoord of traditionele uitspraak kan op TikTok worden geplaatst, gecombineerd met beeld en muziek.’ 

De mechaniek van herhaling, variatie, imitatie en verspreiding is vergelijkbaar met hoe dat traditioneel ging. De komst van sociale media voegt daar nog een laag aan toe, ‘door snelheid en zichtbaarheid van verspreiding, de mogelijkheden voor remixen, algoritmische distributie en de manieren waarop gebruikers deelnemen aan en content herinterpreteren’.

Waar iets vroeger voornamelijk mondeling van generatie op generatie werd doorgegeven, kan het tegenwoordig binnen enkele seconden een veel groter publiek bereiken. ‘Tegenwoordig kan vrijwel elk fenomeen dat zich in Indonesië voordoet, worden omgezet in een meme. Daarmee zijn memes niet alleen een vorm van entertainment, maar ook een manier geworden waarop mensen gebeurtenissen, maatschappelijke fenomenen en culturele ideeën met elkaar delen en bespreken.’

veroordeeld voor een meme

Natuurlijk valt dat niet altijd goed. ‘Een meme kan een grens bereiken voor mensen, wat juist extra spanningen veroorzaakt.’ Dat gebeurde met een meme uit 2022 over de Borobudurtempel, een boeddhistische gebedsplaats waarop een van de standbeelden was veranderd in de toenmalige Indonesische president, Joko Widodo. 

‘Bij sommige boeddhisten, met afstand een minderheid in het land, schoot die meme in het verkeerde keelgat. Zij vonden het beledigend. Anderen vonden de meme juist grappig en zagen hem puur als politieke satire. De controverse werd vooral zichtbaar nadat Roy Suryo, een voormalig minister en publiek figuur, de meme deelde. Zijn betrokkenheid leidde tot discussie over verantwoordelijkheid, religieuze gevoeligheid en de grenzen van politieke satire. Het ging zelfs zo ver dat mensen aangifte deden bij de politie.’

Uiteindelijk werd Suryo door een rechter veroordeeld tot negen maanden gevangenisstraf wegens het verspreiden van haatzaaiende taal en het beledigen van een religie. ‘Vooral op Twitter kunnen discussies hoog oplopen’, zegt Murfianti. ‘Daar is de grens tussen “grappig” en “te ver” sneller bereikt.’

F. Murfianti, Laughing Through Difference. Promotie is 17 september, 11.30, Academiegebouw