Kralen uit de dark ages werden lange tijd onbelangrijk gevonden, zegt archeoloog Mette Langbroek. Voor haar promotieonderzoek doorzocht ze een database met zesduizend grafvelden uit de Merovingische tijd (van circa 450 tot 750 na Christus). ‘In 75 procent van de publicaties wordt er met geen woord over gerept.’

Archeologen waren altijd vooral geïnteresseerd in zogeheten fibula’s, een soort broches van edelmetaal. ‘Antiquairs zagen dat als kostbare spullen om te verkopen. Kralen waren niet zo boeiend. De gedachte, was: het zal wel aardewerk zijn.’ 

Maar niets blijkt minder waar, aldus Langbroek. ‘De kralen zijn gemaakt van glas. En glas komt in de zesde eeuw bijna altijd uit Egypte en het Levantijnse kustgebied.’ Hoe, vroeg ze zich af, komt dat vervolgens terecht in graven van gewone boeren in Lent, Elst en Wijchen?

De Merovingische tijd is nogal mysterieus. ‘Niemand kent die periode goed, want het is na de Romeinen en voor Karel de Grote. Op de middelbare school leer je er alleen dat Willibrord het christendom komt brengen. Op een gegeven moment komen de Pippiniden en Karolingen met Karel de Grote en toen was alles weer goed.’

Platgewalst

Veel te kort door de bocht, vindt Langbroek, maar niet onlogisch: de Romeinen en de Karolingen documenteerden veel. Maar uit de Merovingische tijd ontbreken schriftelijke bronnen meestal. ‘Geschreven bronnen gaan tot Noord-Frankrijk en af en toe wordt er een plaats in België genoemd. Maar hoe het bij ons zat? We weten hoe de boerderijen er ongeveer uitzagen, maar over ontmoetingsplaatsen weten we eigenlijk niets.’

De archeologische desinteresse hielp aanvankelijk ook niet. ‘Opgravingen van honderd jaar geleden gingen vaak door de Middeleeuwse lagen heen om bij de Romeinse beschavingen te komen.’ 

Analyses uit de negentiende eeuw hebben het beeld van de Merovingische tijd ook ‘platgewalst’, zegt Langbroek. ‘Als er een zwaard in een graf ligt, is dat de hoofdman’, vat ze samen. ‘Degene die ernaast ligt met een bijl is zijn knecht. Volgens het negentiende-eeuwse narratief was het een tijd van koningen, vrije mensen en slaven. Of dat echt zo was, daar hebben we nu weer debatten over. Maar de gedachte dat men op een houtje zat te bijten in de periode tussen de Romeinen en de Karolingen klopt niet, het waren ondernemende mensen.’

En dat is ook niet gek. ‘De Romeinen hadden een wereldnetwerk. Natuurlijk is dat niet zomaar verdwenen als ze vertrekken. Het is onzin dat niemand ineens meer weet waar de route ligt, en bij welke rivier je linksaf moet slaan.’

Dat er internationale uitwisseling plaatsvond, was al wel bekend. ‘We konden van bepaalde munten bijvoorbeeld zien dat ze uit Byzantium moesten komen. Maar het werd altijd geïnterpreteerd als iets waarover alleen de elite controle had. Die kralen laten zien dat het ook onderdeel was van het leven van “gewone” mensen.’

Ze laat een afbeelding zien van een grotere kraal uit Egypte die is gemaakt van plakjes mozaïekglas met bloemen­patronen, een enorm arbeidsintensief proces. ‘Dit is echte glaskunst, en dat vind je gewoon in Elst of Hilvarenbeek. Sommige archeologen zeggen dan: “Ja, maar dit is een Ferrari, geen Opel Corsa.” Maar is dat zo, als het in het graf van een gewone boer ligt? Als je weer een grafveld opent en er ligt een meisje van vijf met kralen uit India om haar nek, ontdek je: dat elite-narratief klopt niet.’

Korea en Japan

Dat die uitwisseling op zo’n schaal gebeurde, is nieuwe informatie. ‘Dit is heel spannend. De helft van de vrouwen uit de zesde eeuw ligt in een graf met de wereld om hun nek. Er zijn bovendien ook kralen van Egyptisch glas gevonden in Korea en Japan, die ook vaak in Merovingische graven voorkomen. Waarom heeft niemand het hier over?’

Het valt volgens haar te verklaren waarom veel kralen werden aangevoerd uit het buitenland. ‘Nadat de Romeinen waren vertrokken bleven er weinig mensen in het huidige Nederland wonen. Pas aan het eind van de vijfde eeuw zie je dat er weer meer wordt gewoond en begraven. In de loop van de zesde eeuw zie je aan de toename van het aantal grafvelden dat het land voller loopt.

‘Het was een settler society. Mensen waren bezig het land weer bewoon- en bewerkbaar te maken en contacten te zoeken. Dan heb je niet genoeg mensen om kralen te gaan maken. Richting het einde van de zesde eeuw, als het land volloopt, zie je dat er ook hier wordt geproduceerd. Het gaat altijd in golfbewegingen.’

Om de chemische samenstelling te onderzoeken moesten er 2500 kralen naar Orléans. ‘Dat ging met hetzelfde verzekerde kunsttransport als van het Rijksmuseum van Oudheden. Naast de grote standbeelden en dure schilderijen stond ik met mijn kartonnen doosje met zorgvuldig ingepakte kralen. Ze hebben het tussen de chauffeur en de bijrijdersstoel gezet.’

Uit het onderzoek kwam ‘dat een bepaald type kraal uit één graf vaak een chemisch groepje vormt, terwijl datzelfde type kraal wat in een ander graf ligt, net in een ander stukje van die grafiek valt.’ Ze legt uit: ‘Dat betekent dat de kralen uit één kralensnoer vaak van één maakmoment zijn, of ze nou in Egypte of Europa werden gemaakt, en niet één voor één zijn verzameld.’

Aan die snoeren zitten vaak kralen uit verschillende landen: één ketting kan bestaan uit een mix van kralen uit India, Egypte en Europa. Ergens moeten al die stromen kralen dus samengekomen zijn om geregen en daarna weer verspreid te worden. Heeft ze enig idee waar dat gebeurd kan zijn? ‘Nee. Misschien namen ze oude Romeinse systemen over, of juist niet. Het kan dat ze regelmatig op een bepaalde plek afspraken. We weten uit geschreven bronnen dat dat in de Late Middeleeuwen wel gebeurde. Maar archeologisch bewijs is er niet voor, dus dan ga je luchtkastelen bouwen.’

Vanaf januari stuurt ze een internationaal team aan met kralenexperts van verschillende Europese universiteiten om te reconstrueren hoe dat handelsnetwerk in elkaar zat. Een ander deel van het project zal zich richten op ontmoetingsplekken uit die tijd. ‘Er was echt een wereldnetwerk in de zesde eeuw. Ik krijg er nog steeds kippenvel van, als er weer een Egyptische kraal opduikt, in Goirle of all places. Dan denk je toch: hoe dan?’

Mette Langbroek, Worlds on a string. Promotie was 17 september