English
Zoeken
Digitale krant
App
Menu
Voorpagina Achtergrond Wetenschap Studentenleven Nieuws Cultuur Columns & opinie Podcast  

Menu

Categorieën

  • Voorpagina
  • Achtergrond
  • Wetenschap
  • Studentenleven
  • Nieuws
  • Cultuur
  • Columns & opinie
  • Podcast

Algemeen

  • Archief
  • Contact
  • Colofon
  • App
  • Digitale krant
  • English
Wetenschap
Jonge daders zien online fraude als gamen
Medewerkers van een Zweedse supermarkt gooien begin deze maand ontdooid voedsel in een container nadat hackers de temperatuur in de vriezers lieten oplopen tot 50 graden Celsius. Beeld ANP
Marciëlle van der Kraan
donderdag 19 november 2026
Online oplichters opereren vaak in teamverband, ziet criminoloog Joeri Loggen. Maar vaak kennen daders elkaar al wel uit het echte leven. ‘Je vertrouwt iemand het meest als je diegene ook echt kent.’

Via een oude bekende uit de Bijlmer leert een vrouw een man kennen. Hij nodigt haar uit om gezellig iets te drinken bij zijn vriend ‘Chelle’, die in een appartement in Amsterdam-Zuidoost woont. Daar krijgt ze de vraag of ze phishingtelefoontjes wil plegen.

De criminelen hebben al e-mails verstuurd waarin klanten van de Rabobank wordt gevraagd hun gegevens in te vullen voor de nieuwe Rabo Scanner. De vrouw krijgt een script waarmee ze zich aan de telefoon kan voordoen als bankmedewerker.

Dat blijkt bijzonder lucratief. In ruim een half jaar worden vijftien rekeninghouders opgelicht voor bijna een half miljoen euro. Zonder ingrijpen van de bank, die bepaalde betalingen kon terugboeken of blokkeren, zou dat bedrag zijn verdubbeld.

Het is een van de 45 strafzaken die criminoloog Joeri Loggen onderzocht voor zijn proefschrift The Fraud Game. ‘Er zijn voorbeelden van mensen die hun pensioen kwijt zijn geraakt’, vertelt Loggen. ‘Daders staan helemaal niet stil bij de schade die ze aanrichten. Dat komt ook door de onderlinge afstand. Je kijkt het slachtoffer niet in de ogen.’

Spelletje

Sommige daders zien online fraude zelfs als een spelletje. ‘Je ziet alleen maar achter je scherm een website en een bankrekening, en dat is het eigenlijk. Het voelt ook niet echt alsof je een delict aan het plegen bent. Vooral jonge daders beseffen soms niet eens dat wat ze doen strafbaar is.’

Dat ‘gamen’ doen deze criminelen meestal in teamverband. De een verstuurt phishingberichten, een ander belt slachtoffers en weer iemand anders maakt het buitgemaakte geld over. 

Hoe ze elkaar vinden, is een van de belangrijkste ontdekkingen uit Loggens onderzoek. ‘Mensen raken via vrienden, familieleden of buurtgenoten betrokken. Dat was tien jaar geleden al zo, maar bijzonder genoeg is dat helemaal niet veranderd.’

Dat heeft vooral te maken met vertrouwen. ‘Omdat er heel veel geld in omgaat, wil je niet dat de ander ermee vandoor gaat. Je vertrouwt iemand het meest als je diegene ook echt kent.’

‘Op Instagram of Snapchat zie je advertenties of accounts met de oproep: “Snel geld verdienen? Stuur dan je bankpas op of leen hem uit”’

Criminelen zoeken daarom vaak binnen hun eigen omgeving. Die worden vervolgens overgehaald om mee te doen, vaak met de belofte dat ze snel veel geld kunnen verdienen. Die belofte is vooral aantrekkelijk voor jongeren met een lagere sociaaleconomische positie, vertelt de onderzoeker. ‘Sommige daders maken deel uit van een straatcultuur waarin dure merkkleding belangrijk is. Als je daar het geld niet voor hebt, is het heel verleidelijk om dat op een illegale manier voor elkaar te krijgen.’ 

Eén manier om snel geld te verdienen, is om een zogenoemde geldezel te worden. Daarbij stelt iemand een bankrekening beschikbaar om gestolen geld te ontvangen en weg te sluizen. ‘Soms worden jongeren op het schoolplein benaderd met de vraag of ze een paar tientjes willen verdienen. Ze weten vaak wel dat het niet helemaal legaal is wat er gebeurt, maar in sommige gevallen weten ze ook echt van niets. Dan is het gewoon een vriend die vraagt: kan ik even je bankrekening gebruiken om een toeslag op over te maken? Of kan ik je bankpas even gebruiken om boodschappen te doen?’

Ook online worden geldezels geronseld. ‘Op Instagram of Snapchat zie je advertenties of accounts met de oproep: “Snel geld verdienen? Stuur dan je bankpas op of leen hem uit.”’ Sommige criminelen leggen zich volledig toe op het verzamelen van bankpassen, die ze vervolgens aan andere daders verkopen.

Vooral kwetsbare mensen zijn interessant voor criminelen. ‘Denk aan jongeren met een problematische thuissituatie, mensen met een licht verstandelijke beperking, verslavingsproblemen of zonder vaste woonplek. Voor hen kan een paar honderd euro een aantrekkelijk bedrag zijn.’

Geldezels zijn voor de politie relatief gemakkelijk te traceren en lopen dus het grootste risico gepakt te worden: hun naam staat immers bij de bankrekening waarop het gestolen geld terechtkomt. De organisatoren blijven vaak buiten beeld. ‘De echte kern van zo’n netwerk bestaat vaak uit twee tot vijf personen. Zij coördineren de fraude en gaan er met het grootste deel van het geld vandoor.’ 

De onderzochte netwerken telden tussen de twee en 23 personen. ‘Dat betekent niet dat alle 23 echt zware criminelen zijn. Dat zijn er vaak maar een paar.’

‘Je begint met het afgeven van je bankpas, gaat vervolgens zelf bankpassen verzamelen en daarna mensen bellen’

De drempel voor online oplichters is de afgelopen jaren flink verlaagd. ‘Je hoeft tegenwoordig nauwelijks technische kennis te hebben. Op Telegram zijn groepen waarin je complete phishing-kits kunt kopen: berichten, telefoonnummers van mogelijke slachtoffers of software die je nodig hebt bij het versturen. Sommige verkopers bieden zelfs een klantenservice aan.’

Loggen onderzocht ook illegale handel op Telegram. Hij analyseerde ruim 26 miljoen berichten van meer dan 88.000 gebruikers in 31 openbare groepen. Daar werd niet alleen gehandeld in hulpmiddelen voor cybercriminaliteit, maar bijvoorbeeld ook in drugs, illegaal vuurwerk en vervalste documenten.

Online fraude kan een opstap zijn naar zwaardere criminaliteit. ‘Dat hebben we nog niet goed onderzocht, maar in de zaken die ik ken, zie je dat het kan escaleren. Je begint met het afgeven van je bankpas, gaat vervolgens zelf bankpassen verzamelen en daarna mensen bellen. Zo ga je steeds een stapje verder.’

Offline geweld

Ook de overstap naar drugshandel komt voor, vooral onder de kernleden van criminele netwerken. ‘We zien voorbeelden van daders die het geld dat ze verdienen met online fraude investeren in drugs. Met zulke bedragen kun je in één keer best veel cocaïne kopen, bijvoorbeeld.’

Zo kan online fraude overgaan in offline geweld. ‘We hebben zaken gezien waarin daders ruzie kregen over het buitgemaakte geld. Dat liep uiteindelijk uit op schietpartijen, waarbij meerdere mensen gewond raakten.’ Ook worden criminelen soms overvallen door anderen die weten hoeveel geld ze hebben verdiend, zogenoemde ‘ripdeals’. ‘Of daders proberen anderen te intimideren door vuurwerkbommen voor hun huis neer te leggen.’

Volgens Loggen laten gemeenten kansen liggen om deze criminaliteit aan te pakken. ‘Er zijn best veel mogelijkheden om criminele jeugdgroepen aan te pakken. Maar dat gebeurt voor cybercriminaliteitsgroepen eigenlijk niet. Terwijl het in feite ook gewoon om criminele jeugdgroepen gaat. Maar deze jongeren zitten niet zoals andere probleemjongeren op straat, maar in een hotel achter hun laptop.’ 

Hulpverleners en justitie zouden niet alleen oog moeten hebben voor de daders, maar ook voor hun omgeving, vindt hij. ‘We zien voorbeelden van daders die jongere broertjes of zusjes hebben die er langzamerhand ook bij betrokken raken. Als er binnen een familie een dader is, moet je ook kijken of er andere kwetsbare personen zijn die mogelijk bij online fraude betrokken kunnen raken en daar hulp bieden. Hoewel het cybercrime heet, is het heel fysiek. Je kunt niet voorkomen dat iemand dader wordt, maar we moeten anderen binnen het gezin wel proberen te beschermen.’


Joeri Loggen, The fraud-game: the factors and processes contributing to involvement in financial-economic cyber-enabled crime. Promotie was 13 november

Deel dit artikel:

Lees ook

Wetenschap
Sterrenstelsels zijn sneller ontstaan dan gedacht: ‘Nu gaan we uitvogelen hoe het echt zit’
Nieuwe observaties van telescopen als ALMA en James Webb roepen nieuwe vragen op over het ontstaan van sterrenstelsels, vertelt astronoom Jacqueline Hodge. ‘In het begin was het universum extreem saai.’
Wetenschap
Gehackte bedrijven moeten cyberaanval meteen melden
Wetenschap
‘We doen veel te weinig met AI’, betoogt hoogleraar
Wetenschap
Keuzestress? Uitstellers missen vaak kansen
Wetenschap
Dealen met beroemde dieren: ‘Ze kunnen een goed uithangbord zijn voor hun soort’
Download nu de Mare app voor je mobiel!
Downloaden
✕

Draai je telefoon een kwartslag, dan ziet onze site er een stuk beter uit!