Mensen met narcolepsie kunnen overdag moeilijk wakker blijven en ’s nachts moeilijk in slaap blijven, legt bijzonder hoogleraar slaapstoornissen Gert Jan Lammers uit in zijn kamer in het Leids Universitair Medisch Centrum.

‘Ze kunnen ook slap worden bij positieve emoties, zoals lachen. Verder kunnen ze levensechte droomervaringen hebben in de overgang van waak naar slaap of andersom. Ze kunnen bijvoorbeeld ervaren dat ze dieren voelen, zien en horen waar ze angstig van kunnen worden. Soms gaat dit zelfs gepaard met tijdelijke verlamming. Verder zien we ook vaak gewichtstoename.’

In hun brein ontbreekt het stofje orexine, dat de regisseur is over slapen en waken. ‘Het is een aandoening die zich tijdens je leven openbaart, je wordt er niet mee geboren’, aldus Lammers. ‘Het begint vaak tussen het vijftiende en vijfentwintigste jaar. De fase voorafgaand aan het moment dat ze ongewild in slaap vallen, hebben ze al vaak te maken met concentratieproblemen en kunnen ze amper iets van de les op school meekrijgen. Ook in monotone situaties zoals huiswerk maken is het voor hen moeilijk om informatie op te nemen.’

Wie het eenmaal heeft, merkt zonder behandeling geen verbetering, omdat de cellen die orexine produceren langzaam verdwijnen en de hersenen geen nieuwe meer aanmaken. ‘Het LUMC heeft dat al in 1999 aangetoond bij Leidse patiënten.’

Advies

In Nederland hebben ongeveer achtduizend mensen de aandoening. Onbehandeld hebben zij weinig kwaliteit van leven, maar gelukkig waren er de afgelopen decennia al behandelingen die hun bestaan konden verbeteren. ‘Het gaat dan voornamelijk om advies over gedrag, om zo toch een soort externe regisseur over slapen en waken te creëren. Op een vaste tijd naar bed, op een vaste tijd opstaan, korte dutjes van tien minuten overdag. Daardoor wordt in de uren daarna de drempel om weer in slaap te vallen hoger.’

Dat wordt aangevuld met medicatie, zoals Ritalin, waarmee ze zich wakker kunnen houden. ‘Tegen droomervaringen en spierverslapping worden vaak antidepressiva voorgeschreven, want die onderdrukken de droomslaap. Medicinale GHB, een slaapmiddel, wordt voorgeschreven voor de nacht. Hierdoor gaan patiënten aanzienlijk beter slapen en kunnen ze overdag beter wakker blijven. Met deze behandeling kunnen ze hun opleiding afmaken, werken of binnen het gezin een rol vervullen.’

Maar nu is er een ‘doorbraak’, zoals Lammers dat zelf noemt. Want waar de huidige behandeling alleen symptomen bestrijdt, is er nu een medicijn dat de oorzaak aanpakt. ‘Er is heel lang gezocht naar een molecuul dat vrij makkelijk van de bloedbaan naar de hersenen komt en daar aangekomen hetzelfde werk doet als orexine.’ Dat is nu gevonden en ontwikkeld door het Amerikaans/Japanse farmaceutische bedrijf Takeda. Het medicijn heet Oveporexton en is inmiddels goedgekeurd door de Food and Drug Administration (FDA) in de Verenigde Staten.

Bijwerkingen

Onder meer veertien patiënten van Lammers hebben meegedaan aan onderzoeken om het medicijn te testen. Zij moesten verder helemaal gezond zijn en de medicatie die ze tot dat moment gebruikten afbouwen. Een deel van de patiënten kreeg vervolgens een placebo, het andere deel het daadwerkelijke medicijn. Toen het onderzoek was afgerond, en de effecten zeer positief bleken, mochten de patiënten die de placebo kregen ook het echte medicijn gaan gebruiken.

De patiënten slikten de pil twee keer per dag en moesten heel vaak langskomen voor slaapregistraties, hartfilmpjes, neurologisch en lichamelijk onderzoek. Ook hielden ze een dagboek bij en vulden vragenlijsten in. ‘Dat was voor hen een behoorlijk intensieve periode van twee maanden die impact had op hun dagelijks leven.’

Maar de resultaten zijn spectaculair: het merendeel van de patiënten valt niet meer overdag in slaap en kan zich weer normaal concentreren. Ook zijn er vooralsnog heel weinig bijwerkingen. 

‘Als student geneeskunde was mijn interesse gewekt op dit onderwerp, ik ga volgend jaar met pensioen. Ik ben dus al bijna veertig jaar met deze patiënten bezig en dit effect heb ik nog nooit eerder gezien. Het is geweldig om te zien hoe deze mensen opknappen. Ze hebben ineens tijd over.’

De enige vervelende bijwerking is dat de gebruikers van Oveporexton wat vaker en dringender moeten plassen. ‘Voor mij was dat een beetje een verrassing’, erkent Lammers, ‘maar er wordt nog onderzocht waar dit door komt. Overigens vinden de patiënten het niet zo erg, afgezet tegen de grote voordelen.’

Hoewel het medicijn in de Verenigde Staten dus al is goedgekeurd, voert het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) nog aanvullend onderzoek uit voor het op de markt te brengen. ‘Er zijn bijvoorbeeld geen onderzoeken gedaan naar Oveporexton in combinatie met de huidige medicijnen die patiënten gebruiken en er is ook niet onderzocht wat er gebeurt als patiënten ineens met het medicijn stoppen. Daar wil de EMA meer duidelijkheid over.’

Lammers heeft daar begrip voor, maar vindt het moeilijk om te zien welke impact dat heeft op patiënten in Nederland. ‘Zij vinden het heel onrechtvaardig. In Amerika kunnen ze het al “gewoon” krijgen, terwijl de patiënten hier er nog jaren op moeten wachten. Behalve dan die veertien die aan het onderzoek hebben meegewerkt.’

Ook is nog niet bekend wat het medicijn doet bij langdurig gebruik. ‘Ik ben optimistisch, maar het medicijn is er pas kort. De mensen die het het langst gebruiken, doen dat nu drie jaar. Dat is niet lang. Er zijn voorbeelden bekend van medicijnen die aanvankelijk geweldig helpen, maar dat op termijn minder doen of zelfs problemen geven. De tijd zal het leren.’