In 2019 vergaarde een knobbelzwaan uit het Zweedse Malmö bekendheid omdat hij agressief was tegen boten en kajakkers die in zijn territorium voeren. Door zijn aanvallen sloegen meerdere kanoërs om. Zijn bijnaam: Swan Daddy.

Voor de gemeente leek het een routineklus: een dier dat overlast veroorzaakt, wordt aangepakt. Het nest dat de zwaan beschermde verplaatsen leek niet haalbaar, dus werd gekozen om het de vogel af te schieten - geen beslissing waar de gemeentelijke wildbeheerder van opkeek.

Alleen: Swan Daddy had inmiddels een trouwe schare aan fans verzameld die het ‘toegewijde ouderschap’ van de bokkige zwaan bewonderden. Van een overlastgever was de vogel uitgegroeid tot symbool van krachtig vaderschap. 

Dat was wél nieuw voor wildbeheerder. Voor de zekerheid werd besloten de zwaan ’s nachts af te schieten. Dat zou goed zijn afgelopen, als een toevallige voorbijganger niet had gezien hoe de dode vogel in een auto werd getild en een foto van het voertuig inclusief kenteken deelde op sociale media. Gevolg: doodsbedreigingen aan het adres van de schutters, kritiek op de gemeente en gedenktekens voor de dode zwaan.

Memes

‘Er zijn altijd al beroemde dieren geweest’, vertelt universitair docent biologie Tuomas Aivelo die een artikel publiceerde in Digital Geography and Society met de veelzeggende titel ‘Loved, loathed, and livestreamed: Celebrity wildlife as mediated governance objects in urban environments’.

‘Vroeger werden dieren alleen beroemd door de traditionele media, dat waren toen poortwachters’, vertelt de onderzoeker. ‘Door sociale media kan veel meer van onderaf bepaald worden welk beest bekend wordt. Met memes scheppen mensen een parasociale relatie met een dier, met alle gevolgen en nieuwe narratieven van dien. Zo krijg je allerlei soorten vermenselijking van die dieren.’

Iets soortgelijks gebeurde in Zuid-Afrika, waar de Kaapse baviaan Kataza een woonwijk onveilig maakte. Aivelo: ‘Bavianen delen geen eten, dus als er eentje in je keuken zit is het geen probleem. Maar als er een hele troep binnenkomt wordt het chaos, dan gaan ze vechten en smeren ze poep aan de muren.’

Hoewel plaatselijke autoriteiten de baviaan probeerden de verhuizen of te euthanaseren, kwam de plaatselijke bevolking in opstand. ‘Kataza’s Angels’ hielden in de gaten waar de aap was en probeerden te voorkomen dat hij zou worden neergeschoten of verplaatst door wildbeheerders. De zaak werd extra emotioneel omdat er een verband werd gelegd met gedwongen verhuizingen van mensen tijdens het Apartheidsregime.

Dat laatste is typerend voor hoe wij als mensen onze eigen verhalen projecteren op dieren, vindt Aivelo. ‘We bekijken dieren door een menselijke lens. Zo worden ze ingezet voor een menselijk verhaal en worden ze een soort meme. Omdat Swan Daddy bekend was geraakt kreeg zijn zaak enorm veel aandacht. Terwijl het normaal gesproken een routineklusje van de gemeentelijke jager was geweest en niemand iets om elke andere neergeschoten zwaan had gegeven.

Nieuwe partner

Opeens was de zwaan een martelaar geworden, een icoon van toegewijd vaderschap. Zijn partner zou volgens inwoners van Malmö enorm verdrietig zijn, omdat zwanen een paarband voor het leven vormen. Later bleek dat het vrouwtje na een jaar gewoon weer een nieuwe partner had gevonden.

‘Bekende dieren kunnen een goed uithangbord zijn voor hun soort en zo mensen toleranter maken voor dieren in hun omgeving’, aldus Aivelo. ‘Dat is goed voor de natuur, maar het maakt beheer ook een stuk lastiger en laat zien dat goed communiceren met de plaatselijke bevolking noodzakelijk is. Aan de andere kant lenen sociale media zich niet bepaald voor genuanceerde beleidsdiscussies, dus dan krijg je bijvoorbeeld dat de jager in Malmö werd geïdentificeerd en doodsbedreigingen krijgt.’

Voor Kataza was er in tegenstelling tot Swan Daddy wel een happy end. Hij werd niet afgeschoten, maar op een afstand van 1600 kilometer van Kaapstad weer uitgezet in de natuur waar hij nu nog steeds leeft.

Aivelo en zijn collega’s vonden meer bekende beesten waarmee het goed afliep, zoals de Finse oehoe die de bijnaam Bubi kreeg. Die vogel vloog op een dag een voetbalstadion in waar op dat moment de wedstrijd Finland-België aan de gang was, landde kort op het veld en streek daarna parmantig op het doel neer.

‘Finland won uiteindelijk die wedstrijd, en mensen begonnen te zeggen dat de Belgen bang waren geraakt voor het wezen uit het bos. Ik weet niet of het echt de uitslag van de wedstrijd heeft beïnvloed, maar de uil werd de mascotte van het nationale team, dat nu de bijnaam De Oehoes heeft. In 2007 werd Bubi benoemd tot ‘Inwoner van het jaar’ van de stad Helsinki.

Niet alle beroemde beesten hoeven dus te vrezen voor hun leven, aldus de onderzoeker. ‘Met Bubi was de enige vrees van de Finse voetbalbond dat UEFA het niet goed zou keuren dat er een oehoe door wedstrijden heen kan vliegen.’