Ik vraag me wel eens af hoe mensen die hun werk met behulp van generatieve AI doen naar mijn ouderwetse schrijfproces kijken. Dat zien ze denk ik ongeveer als volgt:
De gefossiliseerde onderzoeker verzamelt moed, opent een Word-document en staart naar de witte leegte, als ware ze de eerste grotkunstenaar uit de prehistorie, die geheel uit het niets besluit om met pigmenten iets op de wand tot leven te wekken.
Om de leegte te vullen wendt ze zich tot haar aantekeningen van bronnen en literatuur. Het merendeel zal ze niet eens gebruiken, alsof ze een schaap heeft moeten slachten waarvan ze enkel de huid kan gebruiken om op te schrijven, die vervolgens ook nog eens bewerkt moet worden tot perkament.
Dan moeten er letters en leestekens in het document komen. Van elk daarvan weegt ze de waarden en bepaalt ze de positie, als een premoderne drukker die ieder loden lettertje op zijn plek moet zetten. Vervolgens gaat ze haar tekst nalopen, lezen en herlezen, om telkens een paar van die letters te verschuiven. In de laatste ronde sluipt er dan juist bij het vervolmaken van een zin toch nog een foutje in dat ze niet meer opmerkt.
Wat een gedoe, wat hopeloos ouderwets en bovenal: wat onnodig!
Toch is dit proces voor mij deel van het pact tussen schrijver en lezer. Als ik wil dat mensen de moeite nemen om mijn tekst met hun eigen ogen en breinen tot zich te nemen, kan ik op zijn minst beloven dat ik alle woorden heb gewogen. Daarmee zet ik iets op het spel: de lezer mag namelijk een oordeel vellen over mijn tekst, waar ik als schrijver verantwoordelijk voor ben.
Even iets heel anders.
Vorige maand verscheen eindelijk weer een nieuwe roman van Karl Ove Knausgård in Nederlandse vertaling. Die vertaling had zo lang op zich laten wachten dat ik bijna Noors was gaan leren (óók een hopeloos ouderwetse exercitie, net als vertalen overigens). In de eerste twee boekwinkels waar ik kwam werd me meegedeeld dat het boek was uitverkocht, waarna ik toch nog koppig weigerde het online te bestellen. Pas dagen later kon ik het in een fysieke winkel aanschaffen.
Na al dat wachten las ik met extra plezier de meer dan vijfhonderd pagina’s van De avondschool. Knausgård heeft zijn hoofdpersoon gemodelleerd naar Doctor Faustus uit het zestiende-eeuwse toneelstuk van Christopher Marlowe. Faustus, die een doctoraat in de theologie heeft, overweegt aan het begin van het stuk welke vakgebieden hij zich nog meer meester zal maken. Dat is moeilijk kiezen, want het is allemaal best veel werk terwijl het niet zoveel oplevert en hij heeft slechts één mensenleven. Zwarte kunsten, daar besluit hij zich dan maar op te richten, want die leveren ongebreidelde macht en genot op.
Faustus sluit een pact met de duivel. Vierentwintig jaar staat de demon Mephistopheles tot zijn dienst, in ruil voor zijn onsterfelijke ziel, die daarna de hel in wordt gesleurd. We moeten uiteraard beseffen dat dat een slecht idee was.
Faustus wil over duivelse en zondige kennis beschikken en moet daarvoor boeten. Knausgård interpreteert het net anders: zijn hoofdpersoon wil een talentvolle en beroemde fotograaf worden – op zich geen duivelse kunst – zonder alles zelf te hoeven leren en bedenken. Na vierentwintig jaar moet hij daar eveneens voor boeten.
Ik zou nu een vergelijking met AI-gebruik kunnen maken, maar omdat er nog niemand is die vierentwintig jaar ChatGPT heeft gebruikt weet ik niet precies voor welke helse consequenties ik moet waarschuwen. Misschien wordt het allemaal ook een tikje moralistisch.
Dan toch nog maar weer even iets anders.
Ik staarde laatst in uitgeputte staat (dat krijg je van al die ouderwetse arbeid) naar de letters op mijn toetsenbord en had ineens geen idee meer hoe je daar woorden van moest vormen. Na een paar seconden mentale bevriezing lukte het weer.
Er borrelde een duister toekomstbeeld in me op. Is het erg dat mensen niet meer geoefend zijn in het maken van grotschilderingen of perkament? Wellicht niet.
Zou het erg zijn als ze niet meer in staat zijn om zelf te beslissen welke letters en woorden elkaar moeten opvolgen? En als we niet meer weten wie we erop moeten aanspreken als daarin iets misgaat?
Ik denk van wel, maar u mag een ouderwetse vaardigheid oefenen en een eigen mening formuleren.
Lieke Smits is postdoctoraal onderzoeker bij het Leiden University Centre for the Arts in Society