‘Framen is iets wat we de hele dag doen’, vertelt Leids hoogleraar Nederlandse politiek Sarah de Lange. ‘Het is onze manier om met de complexiteit van de samenleving om te gaan.’

Omdat politici ook gewoon mensen zijn, is framing hen allerminst vreemd. ‘Elke boodschap van een politieke partij bevat framing, tenzij het een puur feitelijke mededeling is’, aldus De Lange. ‘Problemen of oplossingen worden op een bepaalde manier gepresenteerd, terwijl er ook andere perspectieven mogelijk zijn.’

Geholpen door spindoctors proberen politici ook nog eens de werkelijkheid naar hun hand te zetten door te spinnen: het presenteren van een gebeurtenis of persoon in een bepaalde context om zo een positieve of negatieve draai aan iets te geven. ‘Spindoctors zijn eigenlijk gewoon woordvoerders’, zegt NRC-journalist en oud-parlementair verslaggever Mark Lievisse Adriaanse.

‘Elke partij heeft er een aantal. Al is de tijd dat die ook echt bekend waren, zoals Jack de Vries van het CDA, wel voorbij.’

Hoe kleuren framing en spinning onze kijk op de politiek, hoe overtuigen en misleiden ze? Maandagavond gaan De Lange en Lievisse Adriaanse daar dieper op in tijdens De Grote Politieke Ontspinshow in het Wijnhavengebouw. 

Waar gaan jullie het volgende week over hebben?
Lievisse Adriaanse: ‘Ik zit niet meer in Den Haag, dus voor mij is het gordijn waar alles achter gebeurt weer gesloten. Dat vind ik ook niet erg, omdat ik het spel achter de schermen nooit het inspirerendste deel van mijn werk vond.

‘Ik ga het hebben over het recente rapport van oud-ASML-topman Peter Wennink. Dat rapport gaat over hoe de Nederlandse economie hervormd kan worden om meer groei te bereiken. Wennink doet een heleboel aanbevelingen die neerkomen op deregulering, zodat het voor grote bedrijven makkelijker wordt om te ondernemen. Tegelijkertijd is het een heel politiek rapport met een alarmistische toon, dat geschreven lijkt vanuit het perspectief van de werkgeverslobby. Terwijl er ook andere invalshoeken denkbaar zijn.

‘Er staan bovendien een aantal grote cijfermatige missers in, blijkt uit onderzoek van mijn NRC-collega’s. Maar hoewel het rapport rammelt, krijgt het een grote en apolitieke status toegekend: een expert heeft het onderzocht, dat nemen we als politiek serieus en bepaalt de marges waarbinnen het debat plaatsvindt. Maar daarbuiten wordt er nauwelijks nog over nagedacht.

‘Het rapport is een goed voorbeeld van framing: in welke taal en binnen welke kaders voer je een debat over maatschappelijke problemen? Hetzelfde geldt voor onderwerpen als democratische vernieuwing en migratie.’

De Lange: ‘Ik ga het hebben over één zinnetje van Henri Bontenbal. Aan het begin van de formatie zei hij dat een kabinet met 75 zetels – dus een kabinet met D66, CDA, VVD en JA21 – ook een meerderheidskabinet is. Zijn spin was dat een kabinet met 75 zetels niet zomaar kan worden weggestuurd, omdat er geen meerderheid is om een motie van wantrouwen te steunen. Terwijl er dan óók geen meerderheid is om beleid in te voeren. Hij probeerde een herinterpretatie te geven van wat een meerderheidskabinet eigenlijk is.’

VVD-leider Yesilgöz noemde deze variant van meet af aan ‘een centrumrechts kabinet’, doelend op twee centrumpartijen, een rechtse partij en een radicaalrechtse partij. De pers nam die woordkeuze over. Is haar framing geslaagd?
Lievisse Adriaanse: ‘Zeker. Ook het kabinet-Schoof is centrumrechts genoemd door de partijen zelf. Zo geef je het de zweem van gematigdheid mee.’

De Lange: ‘Het gebruik van die term draagt vervolgens bij aan normalisering van het feit dat er een radicaalrechtse partij in het kabinet zit. Over wat centrum, links en rechts is, is een woordenstrijd gaande. Dat blijkt ook uit het feit dat de VVD blijft herhalen dat GroenLinks-PvdA radicaal zou zijn. En Caroline van der Plas noemde een minderheidskabinet van D66, CDA en VVD onlangs links.’

Lievisse Adriaanse: ‘NRC heeft de coalitieoptie met JA21 wel rechts genoemd, maar zeker in talkshows zie je dat duiders op tv de taal van politici overnemen. Media stellen zich te vaak op als een doorgeefluik voor de frames van ministers of politiek leiders. We zouden ons daar veel meer over moeten bezinnen.’ 

Durven journalisten het beestje niet bij de naam te noemen uit angst voor represailles?
De Lange: ‘Op mijn onderzoeksterrein – uiterst rechts – zie je dat veel journalisten tegenwoordig heel goed opletten wanneer ze een partij extreemrechts of radicaalrechts noemen. Daar laten ze zich vaak ook over informeren.

‘In de slipstream van de normalisering van radicaalrechts gaan we ook anders kijken naar extreemrechts. De meeste politicologen zijn van mening dat bijvoorbeeld Forum voor Democratie geen radicaalrechtse, maar een extreemrechtse politieke partij is. De partij heeft behoorlijk gewonnen de afgelopen verkiezingen. We weten niet uit onderzoek hoe zwaar het nieuwe leiderschap van Lidewij de Vos daarin weegt, maar we weten uit internationaal onderzoek wel dat vrouwelijke leiders van dit soort partijen, die hetzelfde zeggen als mannelijke leiders, als gematigder worden gezien. Haar leiderschap kan dus bijdragen aan een andere perceptie van de partij.’

Lievisse Adriaanse: ‘In buurtonderzoek van NRC hoorden we ook dat stemmers haar gematigder vonden dan “die gekke Baudet”, terwijl ze negen van de tien keer dezelfde ideeën heeft.’

Neemt extreemrechts in Nederland toe?
De Lange: ‘Kiezers die alle instituties diep wantrouwen en een enorme afkeer hebben tegen het systeem zijn overgestapt van PVV naar FvD. Tegelijkertijd blijft de extreemrechtse buitenparlementaire beweging in Nederland klein.’

Lievisse Adriaanse: ‘Ik heb de indruk dat de radicale groep binnen het FvD-electoraat groter is dan in 2019, toen de partij ook veel kiezers trok. Vorige week heb ik een necrologie geschreven over Robert Jensen. Ik noemde hem daarin een complotdenker. Het is lang geleden dat ik zoveel haatmail heb gekregen. Uit oude tweets van mij konden ze opmaken dat ik het covidvaccin heb gekregen: ze wensten me veel sterkte omdat ik binnenkort zal sterven.

‘Maar ik heb moeite met het narratief dat de democratie plotseling verzwakt en dat dat door het populisme komt. Die verzwakking is niet tien jaar geleden begonnen, maar is al zeker veertig jaar gaande. Voorbeelden zijn de verschuiving van macht van democratieën naar kapitaal, bijvoorbeeld via privatiseringen, de verzwakking van politieke partijen doordat hun wetenschappelijke instituten zijn uitgekleed, de mate waarin politieke partijen vreedzaam conflicten in opvattingen kunnen hebben en de mate van macht om dingen te veranderen. Die zaken hebben bijgedragen aan de huidige crisis.’

Eerste Kamerlid Daan Roovers zei onlangs in Mare dat Nederland in navolging van Amerika tekenen vertoont van een autocratie.
Lievisse Adriaanse: ‘Wat er nu in Amerika gebeurt, en ook hier, gaat inderdaad een bepaalde kant op. Maar het is niet vanzelfsprekend dat dat altijd richting een autocratie gaat. We kunnen dat niet goed voorspellen. Bovendien: het is geen natuurlijk proces, er is misschien nog wel wat tegen te doen.

‘Ook worden ontwikkelingen snel gezien als antirechtstatelijk terwijl ze dat niet per se zijn. Neem het rapport van de Nederlandse orde van advocaten vlak voor de verkiezingen, waarin de programma’s van politieke partijen waren geanalyseerd. Bij wijze van spreken elke wetswijziging zou een ondermijning van de rechtsstaat zijn. Als je de rechtsstaat definieert als een toestand waarin je niks kan veranderen, en elke kleine verandering een aanval is op de rechtstaat of democratie, verflauwt het de discussie waar we het eigenlijk over zouden moeten hebben.’

De Grote Politieke Ontspin Show. Spaanse Trappen van het Wijnhavengebouw. Maandag 26 januari, 19-22 uur. Aanmelden via de universiteitswebsite.

Mark Lievisse Adriaanse, Wat iedereen aangaat. Hoe de democratie wordt afgebroken en hoe we haar vernieuwen. De Bezige Bij, 264 pp. €22,99