‘Weten jullie nog een basketbalplein in Leiden?’ Luc Sels (1967) wijst naar de bal in de kast van zijn werkkamer in het bestuursbureau. ‘Dat is het enige wat ik heb meegebracht uit Leuven. Ik ben een basketbalfanaat en heb lang op relatief hoog niveau gespeeld, als spelverdeler. Wat betreft inzicht en accuratesse ben ik goed. Ik ben echter niet heel erg lang en kon fysiek niet op tegen de “dubbele meters”.’

‘Mijn twee jongste zonen spelen bij de Stella Artois Leuven Bears. We hebben een basketring in de tuin. Doordeweeks woon ik in Leiden, maar als ik in weekend in Leuven ben, is het eerste wat ik doe een wedstrijd met z’n drieën spelen. De accuraatheid is er nog altijd. Simon is vijftien, rond de 1.90 meter lang, heeft twee keer zo brede schouders als ik en kent alle vuile trucs. Bij hem begin ik te voelen dat op mijn leeftijd de robuustheid wat minder wordt. Ik speel samen met zijn elfjarige broertje Wout - die is ook heel erg goed - tegen hem. Dat is heel fijn, maar we verliezen meestal.

‘Twee weken geleden was ik in Leuven bij de wedstrijd van de Bears tegen ZZ Leiden. Leuven heeft Leiden verpletterd. Maar ZZ verpletterde Leuven toen zij hier in december op bezoek kwamen.’

Zelf verruilde Sels de stad waar ‘mijn leven zich hoofdzakelijk heeft afgespeeld’ voor Leiden, waar hij vanaf november collegevoorzitter is. Hij studeerde sociologie in Leuven. ‘Mijn vader is afgestudeerd in godsdienstsociologie, mijn zus in gezinssociologie en ik in arbeids- en bedrijfssociologie. De gesprekken aan de gezinstafel over grote maatschappelijke thema’s hebben mijn keus ongetwijfeld beïnvloed.’

Daarna werd hij hoogleraar en was hij negen jaar decaan tot hij in 2017 werd verkozen tot rector. ‘Bestuursfuncties stonden niet in mijn loopbaanscript. Ik ben in de beleidsrol van decaan gestemd door mijn collega’s met een hoeveelheid stemmen waarop ik geen nee kon zeggen.’

Wat zagen ze in u?
‘Dat moet je aan hen vragen.’

Zij zitten hier niet.
‘Ik vind het heel moeilijk om dit over mezelf te zeggen, maar denk dat het te maken heeft met een combinatie van visie, ambitie en openheid. Je wordt als bestuurder overstelpt door de kommer en kwel van alledag, en ik denk dat ik daar met een extern gerichte blik altijd boven kon blijven staan. Ik had een duidelijk doel: ik wilde de faculteit een van de sterkste van Europa maken.

‘Ik word niet graag de baas van het huis genoemd, hooguit een primus onder gelijken. Het is mijn stijl medewerkers het gevoel te geven te weten wat er leeft. Dat leidt ertoe dat ze ook impopulaire beslissingen makkelijker aanvaarden.’

Wat heeft u als rector in Leuven veranderd?
‘Ik was ontevreden over het beleid. Er ontbrak een overkoepelende strategie. De universiteit was heel erg op Vlaanderen gericht en weinig internationaal georiënteerd. Oude universiteiten hebben de neiging te blijven hangen in het verleden en te weinig vooruit te kijken.

‘Er is een grote omslag gekomen. Het aantal internationale studenten is met 36 procent gegroeid. Leuven is ook de meest succesvolle universiteit in het Horizon Europe onderzoeksprogramma geworden. De universiteit heeft een Europees imago gekregen. Ik denk dat Nederland daar met een zekere bewondering naar kijkt.’

Richt Leiden de blik ook te weinig naar buiten?
‘Nee, ik vind Leiden een uitstekende universiteit, anders zou ik hier niet zijn.’

Of juist wel, om ook hier verandering te bewerkstelligen.
‘Toen ik in Leuven als rector begon, was Leiden voor mij een voorbeeld. Oud-rector Douwe Breimer is altijd een mentor op afstand geweest, hij zat in onze Raad van Toezicht. De banden met Carel Stolker zijn altijd uitstekend geweest en Hester Bijl is een van mijn voornaamste peers.

‘Ik keek met veel bewondering naar de ontwikkelingen rond LDE (samenwerking tussen de universiteiten van Leiden, Delft, Rotterdam, red.). Het Leiden Bio Science Park is van Europees topniveau, de faculteiten Archeologie en Geesteswetenschappen worden internationaal op handen gedragen. Leiden heeft een ongelooflijk interessant portfolio en daar staan we te weinig bij stil. Ik vind dat er met veel te weinig trots gesproken wordt over de eigen universiteit. Die fierheid wil ik hier bijbrengen.’

Wat gaat hier niet goed?
‘Er is niets waarvan ik kan zeggen: dit gaat echt niet goed.’

In tegenstelling tot u wil de politiek internationalisering aan universiteiten juist afremmen.
‘In mijn eerste week in Leiden was het topprioriteit. Universiteitskoepel UNL heeft er heel hard voor gelobbyd om de plannen van de Wet internationalisering in balans (Wib) af te zwakken en dat lijkt nu ook te lukken. Overigens kunnen Vlaamse universiteiten alleen maar dromen van het taalbeleid zoals dat in Nederland bestaat, want daar is een veel strengere taalwetgeving. Vanuit Vlaams perspectief is het een soepele wet.

‘Het is goed dat we niet meer Engelstalige opleidingen moeten omzetten naar het Nederlands. Het wordt nu meer gespeeld op de aantallen toegelaten studenten. Dat is een goede middenweg tussen de maatschappelijke vraag om de internationalisering te temperen en de wetenschappelijke nood om de beste talenten ter wereld aan te trekken. Bovendien betekenen zij veel voor onze economie en brede  welvaart.’

In uw diestoespraak zei u een lans te willen breken voor de geestes- en sociale wetenschappen, die het financieel zwaarder hebben dan andere faculteiten. Hoe wilt u dat doen? 
‘Ten eerste door de boodschap van de relevantie van die opleidingen te blijven herhalen. Geesteswetenschappen heeft een enorm scala aan areastudies, van het Midden-Oosten tot Arabistiek en van Russisch en Japans tot Koreaans en Chinees. Politieke spanningen kun je niet begrijpen als je niets weet van de taal, cultuur en historie. Aan die kennis kunnen wij enorm bijdragen. We moeten die expertise meer proberen te verbinden met bijvoorbeeld veiligheidsstudies en internationale betrekkingen.'

‘Wat ik níet wil, is meegaan in de logica dat we kleine talenopleidingen moeten afschaffen omdat die niet rendabel zijn. Ze geven Leiden een uniek profiel en we gaan ons maximaal inspannen, ook op financieel terrein, om dat in leven te houden en relevanter te maken. Daarin heeft decaan Henk te Velde aan mij een compagnon.’

Toen u nog niet was aangetreden is besloten om zwaar te bezuinigen op het International Institute for Asian Studies. Gaat u dat terugdraaien?
‘Dat wil ik absoluut niet, want dan creëer je wanorde in het begin van het nieuwe college van bestuur. We willen consistentie brengen.’

Hoe gaat het college van bestuur de werkdruk aanpakken?
‘Ik kan het niet bewijzen, maar ik denk dat de werkdrukproblematiek aan de KU Leuven nog een stuk urgenter is dan hier. Vanuit mijn arbeidsmarktexpertise kan ik ook relatief makkelijk vergelijken met andere sectoren. En dan moet ik zeggen dat de burn-out-gegevens voor de universiteiten lager liggen dan in de private sector.

‘Ik waardeer dat er in Nederland meer rekening wordt gehouden met de scheiding tussen werk en privé. In Vlaanderen gaat het mailen het hele weekend door en wordt er zes van de zeven dagen gewerkt.

‘Heel veel werkdruk is ook zelf opgelegd. Elk vrij uur dat ambitieuze wetenschappers hebben, investeren ze in extra onderzoek. Ze staan er te weinig bij stil dat ze ondersteunende werknemers daarin meetrekken.

‘Als college voeren we zelf ook een verandering door. We vergaderen nu nog elke week, maar dat jaagt veel mensen op, omdat het voor de diensten na elke vergadering een helse opdracht is om de volgende op tijd voor te bereiden. Binnenkort vergaderen we een keer in de twee weken. Dat brengt wat rust bij wie ons ondersteunt.’

Kunnen wetenschappers ook minder gaan vergaderen?
‘Als wij dat als college minder vaak doen, heeft dat ook effect op andere delen van de organisatie. Dat mag je niet onderschatten. Ik zit hier om ervoor te zorgen dat het terugschroeven van de bezuinigingen ook daadwerkelijk ten goede komt aan het onderwijs en onderzoek. Anders heeft vice-collegevoorzitter Timo Kos een veel lastigere opdracht om de werkdruk omlaag te krijgen.

‘We blijven ook benadrukken dat we anders willen omgaan met zaken als citatiescores en verwachtingen ten aanzien van loopbanen. We moeten naar meerdere oplossingen kijken.’

Uit het universitaire werkbelevingsonderzoek blijkt dat het vertrouwen in het bestuur heel laag is.
‘Dat is voor mij een groot zorgpunt, we moeten eraan werken dat vertrouwen weer te versterken. Als college moeten we zichtbaarder en meer aanspreekbaar zijn. Je moet als medewerker ten minste je zorgen kunnen overdragen.’

Medewerkers ervaren ook sociale onveiligheid.
‘Op dat punt heeft het vorige bestuur in verschillende casussen moedig opgetreden. Ik vind dat we kordaat moeten blijven. Hoe groot de reputatie van een zich misdragende hoogleraar in kwestie ook is, zorg dat je optreedt.

‘Het volgen van leiderschapscursussen wordt verplicht. Veel begint bij begrijpen wat wel werkt en wat niet werkt in supervisie, begeleiding en openheid in leiderschap.’

Maar de grootste kritiek is dat dit soort uitwassen ontstaan door de sterke hiërarchie in de wetenschap.
‘We moeten stoppen met de academie als iets uitzonderlijks bekijken. In Vlaanderen bestaat er sinds drie jaar een centraal meldpunt voor sociale onveiligheid. In het totaal aantal meldingen nemen de universiteiten vijf procent in, meer dan vijftig procent komt uit het MKB.

‘Tegelijkertijd kent de universiteit veel gezagsrelaties met enorme afhankelijkheden: promotor en promovendus, de student die wordt becijferd door een docent. Dat zijn kwetsbare relaties. Problematisch is dat sociale veiligheid zoveel decennia onbespreekbaar is gebleven, daar moet een gigantische inhaalslag worden gemaakt. Dat is de last van besturen: ontwikkelingen moeten bijbenen, maar daarvoor door de maatschappij onvoldoende tijd krijgen.’

Iets anders: waarom is er nog steeds geen advies van de commissie mensenrechten over de wetenschappelijke samenwerking met Israëlische universiteiten? Zijn er spanningen binnen de commissie?
‘Daar ga ik geen uitspraak over doen. Ik weet ook niet welke kant het advies op valt, maar ik hoop dat het er snel komt.’

Vindt u het gerechtvaardigd dat er tussentijds meer bezettingen van universiteitsgebouwen komen?
‘Ik heb nog geen joker ingezet, dus die ga ik nu inzetten. Het is niet mijn bestuursstijl om te anticiperen op realiteiten die nog niet zijn gebeurd, want dan begin je het over jezelf af te roepen.’

Hoe bepalend is de dood van de ingenieursstudent Sanda Dia, die in december 2018 bij een ontgroening van de Leuvense studentenclub Reuzegom omkwam, voor u geweest?
Sels raakt zichtbaar geëmotioneerd.

‘Ik moet zorgen dat ik niet een brok in de keel krijg nu… Die gebeurtenis blijft heel erg in mijn systeem leven. Het is dé zwarte pagina uit acht jaar rectoraat.’

U zou niet hard genoeg hebben ingegrepen omdat de Reuzegommers niet van de universiteit werden verwijderd.
‘Tot op de dag van vandaag sta ik achter al onze beslissingen, maar ik laat ook ruimte voor twijfel. Hoe dat is gelopen, daar wil ik nog heel kort iets over zeggen, maar nu wordt het weer moeilijk…’

Sels valt even stil.

‘Sorry. Als bestuurder ervaar je de druk vanuit de samenleving om in de interne tuchtprocedures direct te handelen, liefst binnen de week of maand. Maar het justitieel apparaat komt pas na jaren tot een conclusie. Daar moet je op wachten.

‘Wij konden op dat moment niet achterhalen wie van de achttien Reuzegomleden op de fatale dag aanwezig waren, noch wie wat gedaan had. Moeten we ze wegsturen van de universiteit, wetende dat andere Vlaamse universiteiten deze jongens niet mochten weigeren?’

‘Wij hebben toen de afweging gemaakt een lichte sanctie uit te spreken (schorsingen en opdrachten), maar tegelijkertijd vooral in te zetten op herstel. Ik sta daar nog steeds achter. In de periode dat de ontgroeners moesten wachten op een strafrechtelijke uitspraak, gingen we met hen aan de slag met herintegratie en het bijbrengen van besef aan schuld. Dat is overigens maar half gelukt.

‘Een jaar later is het gerechtelijk dossier uitgelekt naar Het Nieuwsblad. Toen werd ook voor ons pas duidelijk hoe gruwelijk de feiten waren en welke rol de verschillende leden speelden. Als wij die informatie eerder hadden gehad, hadden we andere beslissingen genomen.

‘We hebben zeven studenten toen alsnog definitief van de universiteit verwijderd. Dat is ons kwalijk genomen en werd geïnterpreteerd als een manier om onze reputatie te redden. Ik ben toen verguisd in de pers: we konden het niet meer goed doen. Pas later is er meer begrip gekomen van binnen en buiten de universiteit. Justitie was dankbaar dat we het strafrecht haar werk hebben laten doen. Ik zal de rechtsstaat altijd blijven verdedigen.’