‘Zelfs met Russen appen over de oorlog is lastig’, vertelt strategisch analist Kirill Shamiev. ‘Ook via goed beveiligde apps als Signal en Telegram zijn ze te bang om echt antwoord te geven op je vragen en krijg je vaak een heel algemeen verhaal. Zó benauwend en krachtig zijn de repressie en censuur.’

Er voltrekt zich een ‘tragedie’ in Rusland, treurt Shamiev, die in 2017 naar het buitenland vertrok om te gaan studeren. Inmiddels woont hij in Berlijn en is hij verbonden aan het Zweeds instituut voor internationale betrekkingen en aan de Universiteit van Vilnius.

‘Als student in Rusland was ik een politiek activist met pro-Europese ideeën. Een groot deel van mijn medestudenten had die ook. Zo’n 95 procent van hen is vertrokken. Ik spreek en schrijf meer in het Engels dan het in het Russisch over mijn land. Want zelfs wie in het buitenland woont en in het Russisch publiek politiek actief is of in de media verschijnt, wordt in de gaten gehouden en kan doelwit worden.’

Oorlogsdictatuur

Op dinsdag 6 oktober geeft Shamiev een lezing in Wijnhaven over de gecompliceerde en instabiele verhouding tussen het Russische leger, de burgermaatschappij en de politiek. Hij publiceerde daar onlangs het boek Imperfect Equilibrium over.

Als het gaat om de bazen van de strijdkrachten moet zelfs Poetin op zijn tellen passen. Door de inval in Oekraïne is Rusland omgevormd tot een oorlogsdictatuur. Poetins macht is door de massale repressie toegenomen, maar dat betekent ook dat militaire leiders meer te vertellen hebben gekregen.

‘Hij is in controle. Ik verwacht niet dat er tanks over het Rode Plein richting het Kremlin gaan rollen om de boel daar over te nemen. Maar het leger kan beleid blokkeren van door Poetin aangestelde hoge ambtenaren. Of essentiële strategische informatie achterhouden die noodzakelijk is voor het voeren van de oorlog.’

In zekere zin is Poetin een gevangene van zijn eigen militaire strategie geworden, stelt Shamiev. De oorlog verliezen is onacceptabel en zou zijn positie in gevaar brengen. Met als gevolg dat het lastiger voor de president wordt om te weigeren als generaals meer middelen en manschappen eisen.

Corruptie

De Russische overheid stopt ontzettend veel financiën in de strijdkrachten. ‘Van dat geld blijft echter heel veel aan de strijkstok hangen. Corruptie is onderdeel van het regime. Je laat politieke bondgenoten stelen, en als je van ze af wil, laat je ze oppakken omdat ze gestolen hebben.’

De corruptie zit in het hele systeem. Er wordt gesjoemeld met prijzen, onderhoudskosten en materiaal. ‘Als je een tweedehandsauto koopt, kun je die nog door iemand laten nalopen. Maar het is lastig om de kwaliteit te checken van een geheim onderdeel van een tank. Onderdelen worden goedkoper en slechter gemaakt maar voor veel geld verkocht.’

In zijn boek gaat hij in op de machtsverhoudingen in de zogenoemde ‘troika’ die bestaat uit de president, de minister van Defensie en de stafchef, de hoogste militair. ‘Poetin heeft al voor een andere minister gekozen maar stafchef Valery Gerasimov, die deze functie al sinds 2012 vervult, zit er nog steeds. De bottleneck voor verandering binnen het leger is juist zijn functie. Poetin durft hem niet te vervangen, omdat het zo’n belangrijk figuur is in het centralistische Russische systeem. De angst voor destabilisatie is te groot. De dood van honderdduizenden in Oekraïne vormt een kleiner risico voor de president dan het ontslaan van Gerasimov.’

Voor een volksopstand hoeft Poetin niet bang te zijn. ‘Alle potentiële oppositieleiders zijn gevlucht of dood. En het Kremlin zet sterk in op het grotendeels frustreren van de communicatie via internet. De gevolgen zijn groot: het immobiliseert en hindert het functioneren van de Russische maatschappij, maar die onderdrukking is essentieel voor het regime om te overleven.’

Toch zijn er scheurtjes te detecteren. De heftige censuur en propaganda kunnen niet verbloemen dat Rusland in Oekraïne niet het gewenste resultaat bereikt. ‘De frustratie, angst en onzekerheid onder de bevolking neemt toe. Een kwart van de Russen kent nu iemand die is gesneuveld of gewond geraakt in de oorlog. De economische stagnatie en de Oekraïense aanvallen op infrastructuur hebben ook een effect, blijkt uit recent onderzoek. Ik durf niet te zeggen of dat voor verandering van beleid gaan zorgen.’

Aanval

In Europa groeien de zorgen over Russische aanval op een Navo-lidstaat. Shamiev ziet dat niet op korte termijn gebeuren. ‘Rusland is nu niet in staat tot een grootschalige aanval. Uit Russische militair-strategische documenten blijkt dat dan een nucleair conflict zou ontstaan, want met conventionele wapens zal Rusland de Navo niet kunnen verslaan.’

Het lijkt hem onwaarschijnlijk dat Poetin daarvoor kiest. ‘Hij gaat de asymmetrische oorlog verder opvoeren, dus meer sabotage, cyberaanvallen en drones of vliegtuigen die grenzen schenden en het luchtruim boven Navo-staten opzoeken. Rusland probeert een echte oorlog te voorkomen, maar het blijft natuurlijk een gevaarlijke koorddans, het kan uit de hand lopen door een verkeerde inschatting.’

Poetin heeft een paar goede kaarten in handen gekregen. ‘Trump in het Witte Huis komt hem goed uit, die vindt dat Oekraïne concessies moet doen. De opkomst van radicaal rechts in Europa is ook een plus. Het Kremlin hoopt vooral dat de publieke opinie zich tegen Oekraïne keert, en dat bijvoorbeeld de AfD het in Duitsland voor het zeggen krijgt en zo de steun voor de oorlog wegvalt.

‘Rusland poogt met agressief gedrag Europa af te schrikken en de bevolking bang te maken. Poetin speculeert erop dat politici dan gaan aansturen op een deal met Oekraïne die nog redelijk gunstig voor hem is, zodat hij kan laten zien dat hij toch een paar doelen heeft behaald.’

Kirill Shamiev, Loyal by design: military reform, civilian control and public opinion in Russia. Lezing, Wijnhaven (zaal 3.18), dinsdag 6 oktober, 15:00 - 16:30 uur. Toegang gratis, wel registreren op de site van de universiteit