‘Nostalgie wordt vaak geassocieerd met populistische partijen’, zegt Mariken van der Velden, universitair hoofddocent politieke communicatie aan de Vrije Universiteit. Maar ondanks effectieve campagnes als Make America Great Again en Take Back Control (voor de Brexit) zijn het lang niet alleen populisten die deze strategie gebruiken.

‘Zowel links, rechts als partijen in het centrum doen eraan mee. Nostalgie is zowel zoet als somber terugverlangen naar een verleden dat verloren is gegaan. Dat creëert hoop: we kunnen weer terug naar iets wat heel veel waarde voor ons heeft. Tegelijkertijd voelen we ook verdriet, omdat het er niet meer is.’

Alleen is nostalgie ook bedrieglijk, want ‘ieder beeld dat we hebben van de geschiedenis is geromantiseerd: goede herinneringen blijven hangen als een soort fotoboek. Maar dat is natuurlijk maar een klein gedeelte van wat er echt is gebeurd.’

Klompen

De onderzoeker, die dinsdag een Studium Generale-lezing geeft met de titel ‘Was vroeger alles beter?’, onderscheidt drie vormen. De meest onschuldige is de zoge­heten speelse nostalgie, die bijvoorbeeld gaat over ‘speelgoed en muziek uit je jeugd’.

De andere twee vormen zijn politieker. ‘Conservatieve nostalgie vergroot de stereotypen heel erg, alsof het ooit zo is geweest, en we daarnaar terug moeten. Dus: vroeger waren er geen buitenlanders, geen problemen, maar windmolens, tulpen, mensen op klompen en iedereen was wit. Dat resoneert bij mensen die heel erg hechten aan een nationaal belang.’

Progressieve nostalgie richt zich op het zogeheten pachamama, het moeder aarde-gevoel. ‘Dat heeft veel minder met de natiestaat te maken en gaat veel meer uit van een tijd waarin iedereen solidair was. Er bestond nog geen grootindustrie van rijke bedrijven en roept het idee op van: “Weet je nog toen we allemaal jagers en verzamelaars waren?” Dat gaat dus over een tijd die je je helemaal niet kunt herinneren.’

Het is subtieler dan de conservatieve nostalgie. ‘Die wordt meer in je gezicht geduwd. Populisten gebruiken het ook om mensen te mobiliseren. Maar als je progressieve nostalgie eenmaal herkent, duikt het overal op, bijvoorbeeld in zinsnedes als “Nederland opnieuw groener maken”.

Buitenlanders

‘Op de een of andere manier klinkt dat aanvaardbaarder. “We moeten terug naar een tijd waarin er geen supergrote boerenbedrijven zijn, maar alleen maar gezellige, kleine kneuterboertjes. En dan is alle lucht schoon.” Maar ook die tijd is er niet geweest. Ten tijde van kleinere boerderijen was het niet zo dat alles goed was als het over het milieu ging. Er waren heel veel zorgen om zure regen en het gat in de ozonlaag. Alleen dat zijn we vergeten.’

Hoewel nostalgie op zich niet slecht is, ziet Van der Velden, kan de huidige overvloed in combinatie met toenemende polarisatie problematisch zijn. ‘Er wordt eigenlijk constant campagne gevoerd, waarbij partijen zich steeds meer ergens tegen afzetten. Je ziet dat mensen ook bepaalde groepen in de samenleving slecht of stom gaan vinden. Als je vindt dat Nederland terug moet naar klompen, tulpen en molens, krijg je bijvoorbeeld een hekel aan linkse mensen, maar ook aan buitenlanders, moslims en andere groepen, want die houden dat dan blijkbaar tegen.

‘Democratie is gebaat bij meningsverschillen, maar als dat respect wegvalt, verlies je de basis van de democratie. Als je zegt: er was ooit een tijd dat Nederland helemaal wit was, en vervolgens woorden als “remigratie” gaat gebruiken, dan wordt het onveilig.’

Mariken van der Velden Was vroeger alles beter? Nostalgie als politiek wapen. 9 juni, 19.30, Catharinahof