‘Op dat moment glibbert een stukje vis tussen mijn stokjes vandaan en het valt met een harde pats op de tafel’, bekent NOS-correspondent Anoma van der Veere in het boek dat hij samen met de Leidse hoogleraar Katarzyna Cwiertka schreef. 

‘Een roze vlek op het plastic. Ik kijk ernaar en voel me betrapt. “Als je het toch moeilijk vindt, kun je het ook met je handen eten.” De vrouw kijkt me aanmoedigend aan. “Dat doen Japanners ook, niks om je voor te schamen.” Ik kijk naar mijn stokjes. Naar de vis. Naar haar vriendelijke glimlach. Shit, denk ik. Al die jaren voor niets geoefend.’

In Sushi eet je met je handen proberen de twee Japan te doorgronden aan de hand van de eetcultuur. ‘Ik erger me aan toeristen die het continu hebben over de zogenaamde gedragsregels in Japan’, zegt Cwiertka, voedselhistoricus en hoogleraar moderne Japanse studies in Leiden. ‘Ze zeggen: “Japan is zo anders. Je mag dit niet, en je mag dat niet.” En vervolgens worden deze regels als basis gebruikt om een stereotype beeld te versterken.’

Ook Van der Veere kende die zogenaamde etiquette: eet niet lopend, steek je stokjes niet rechtop in rijst, slurp je noedels, eet niet in de trein. ‘Maar Japan is een land van context’, zegt hij. ‘In de stad zul je mensen inderdaad niet snel zien eten en lopen tegelijk, maar op een festival doet iedereen dat. Neem je de bullet train, dan zit iedereen daar te eten. Maar ja, als je lopend door een van de oudste tempels van Tokio een hamburger aan het opvreten bent, is dat misschien niet zo handig.’

paradepaardjes

Hij woont inmiddels vijf jaar in Japan. ‘Hoe langer ik hier ben, hoe meer ik doorheb dat alles hier draait om eten. Dat is gewoon hoe je zo’n land begrijpt. Als Aziaat ben ik opgegroeid met: eten is belangrijk. Het gaat om wat er aan tafel gebeurt.’

Cwiertka: ‘Japanners zijn, als ik zo mag generaliseren, niet zo goed in het hebben over koetjes en kalfjes. Wij vragen aan elkaar hoe het gaat op werk, dat soort gesprekken heb je niet in Japan. Het eten is het onderwerp.’

Van der Veere: ‘Eten ís de koetjes en kalfjes.’

In het boek beschrijft hij hoe hij tijdens een project voor het Leiden Asia Centre in 2017 werd meegenomen naar een theeceremonie, bedoeld om ‘de echte Japanse cultuur’ te tonen. Terwijl Japanse gasten op de tatami, een traditionele mat, plaatsnamen, werden de buitenlandse bezoekers naar stoelen verwezen.

‘Ik vroeg of ik erbij mocht zitten, maar telkens zeiden ze: “Nee, we hebben een stoel voor je.” Dat is Japans voor: ga alsjeblieft op die stoel zitten. Je mag kijken, maar je bent een toeschouwer.’

De theeceremonie is een van de paradepaardjes van Japan, legt de hoogleraar uit, terwijl de meeste Japanners die hooguit één keer in hun leven meemaken. ‘Het is eigenlijk heel niche. Elke beweging is belangrijk, het is ontzettend geritualiseerd.’

Poolse tiener

Opvallend genoeg werd matcha - nu wereldwijd hét symbool van Japanse thee - tot de jaren ‘80 nauwelijks gedronken buiten die context. ‘Minder dan één procent van alle theeconsumptie was matcha. Pas daarna kwam de voedselindustrie ermee: ijs, koekjes, noem maar op.’ Terwijl Instagram overloopt van matcha lattes, drinken Japanners volgens haar in het dagelijks leven vooral gewone thee.

‘Ik vind het leuk dat de jongere generatie daar weer een nieuwe twist aan geeft’, zegt de NOS-correspondent. ‘Iedereen gaat op zijn eigen manier matcha maken. Het laat zien hoe een cultuur ontwikkelt, het hoeft helemaal niet zo statisch en exclusief te zijn.’ Zelf vindt hij matcha ‘niet bijzonder lekker’. ‘Ik zag matcha proteïne shakes in de Jumbo liggen. Ik stond echt met mijn bek vol tanden. De eerste keer dat ik dit dronk, had ik echt zoiets van: dit is gras, jongen.’

Cwiertka raakte als Poolse tiener in de jaren ‘80 gefascineerd door Japan. Toen ze er tijdens haar studententijd voor het eerst kwam, was de terugkeer in Polen de grootste schok. ‘Alles was opeens kleurloos, de schappen waren leeg.’ Het contrast tussen communistisch Polen en het consumptiegerichte Japan was groot. ‘Ik ben in drie maanden acht kilo aangekomen’, lacht ze. ‘Tot tien jaar geleden dacht ik dat Oreo-koekjes Japans waren. Ik was in Polen niets gewend.’

Voor haar laat het zien hoe vroeg Japan al internationaal was. De Japanse keuken ontstond niet in isolement, maar werd eeuwenlang gevormd door invloeden van buitenaf. ‘Ramen is daar een goed voorbeeld van’, vertelt Van der Veere. ‘Dat is van oorsprong niet Japans.’

‘Het is eigenlijk een Chinees gerecht dat in de jaren ‘30 populair werd’, zegt Cwiertka. ‘Toen waren er eettentjes op straat die ramen verkochten. Na de Tweede Wereldoorlog is ramen eigenlijk gejapaniseerd. Daarvoor heette het gewoon nog “Chineese noedels”.’

groot misverstand

Dat gebeurt wel vaker, zegt Van der Veere. ‘Japan is een soort melting pot. De eetcultuur kent invloeden van over de hele wereld. Dat is het mooie ervan.’ Daarom heeft hij er moeite mee als mensen Japan typeren als een homogeen land. ‘Dat is gewoon niet zo, want anders krijg je niet zulke lekkere smaken in één eetcultuur, met een enorme diversiteit aan gerechten. Anders zaten we allemaal een bak witte rijst met een gepekelde komkommer te eten.’

Een ander groot misverstand is dat de Japanse keuken traditioneel zou zijn, zegt Cwiertka. ‘De eetcultuur heeft de laatste vijftig jaar enorme veranderingen doorgemaakt. Dan is de Nederlandse eetcultuur veel traditioneler. Het lijkt misschien traditioneel vanwege de manier waarop het eten wordt gepresenteerd, dat is ouderwets, maar ik zou zeggen dat het een van de meest gemoderniseerde keukens ter wereld is.’

Van der Veere merkt dat Nederlanders vaker op zijn verhalen klikken als het gaat over ‘leuke en exotische dingetjes’. ‘Een zak chips die zwart-wit wordt, of kinderen die enorme ijsjes eten, krijgen meer kliks dan de diepere verhalen die er echt toe doen. Dat is soms wel frustrerend.’

eurocentrisch

‘Anoma is wel de reden dat er nu vaker normale berichtgeving uit Japan komt’, vertelt Cwiertka. ‘Vroeger was het alleen in het nieuws als er weer een aardbeving was. Ik denk dat het zijn persoonlijke verdienste is dat wij nu vaker over Japan horen.’

Van der Veere: ‘Het is een gigantisch invloedrijke wereldmacht die we vaak expres negeren, omdat het comfortabeler is voor ons eurocentrische wereldbeeld om het op die manier neer te zetten. In het boek gaan we in op de geschiedenis van het land, de huidige vergrijzing, grote vervuilingsproblemen, het leegraken van de zee.’

Cwiertka: ‘Mensen zullen misschien teleurgesteld zijn dat het niet alleen over eten gaat.’

Van der Veere: ‘Eten is slechts een lens op het land, maar we gaan veel dieper dan alleen wat slurpen van noodles.’

Anoma van der Veere en Katarzyna Cwiertka
Sushi eet je met je handen, persoonlijke verhalen van een Japancorrespondent
Uitgeverij Luitingh Sijthoff, 208 pgs, € 22,99

Boekpresentatie: Universiteitsbibliotheek, Kartini Auditorium
vrijdag 29 mei, 15.45 - 17.00 uur. Toegang gratis, registratie verplicht