Ik loop het verlaten Matthias de Vrieshof binnen. Het gebouw is ontdaan van meubilair, in afwachting van de renovatie. In een voormalig collegezaaltje wordt het apparaat op mijn hoofd bevestigd. ‘Met behulp van een VR-bril,’ beloofde de aankondiging die me hiernaartoe heeft gelokt, ‘waan je je even in het toekomstige Atrium van het Aleida Nijland.’

Inderdaad, ik bevind me ineens in een grote ruimte waardoor ik me met een knop kan voortbewegen. Ik vraag aan iemand die zich inmiddels niet meer in dezelfde realiteit als ik bevindt of ik ook de trap op kan, maar dat wordt afgeraden omdat mensen daar misselijk van zijn geworden. De tuin in kan wel.

Wat vooral opvalt, is hoe unheimisch ordelijk en leeg het overal is. Net als in het huidige gebouw zijn er geen meubels te zien, geen studenten, niets van de rommeligheid die op de aanwezigheid van leven wijst.

Plotseling begint de bril te haperen. Het beeld voor mijn ogen flikkert heen en weer tusen een verlaten atrium in de toekomst en een zaaltje in het heden, waar collega’s verspreid over de ruimte stilstaan met VR-brillen op hun hoofd. De hele ervaring dreigt een symbolische lading te krijgen, dus ik geef het apparaat snel terug en ontvlucht het gebouw.

Een paar weken later ben ik in het Agoragebouw voor de opening van de reizende tentoonstelling Picturing Scholasticide: The Future of Higher Education in Palestine. De foto’s die door Palestijne fotografen voor dit Leidse project zijn gemaakt tonen ruïnes van vernietigde scholen en universiteiten in Gaza.

De gebouwen zijn verlaten, maar niet op de ordelijke manier van een gebouw dat op nieuwe gebruikers wacht. Er zijn overal chaotische brokstukken en sporen van verdwenen leven te zien: kapotte stoelen en elektronica, zanderige paperassen, ledematen van poppen voor medisch onderwijs die op een akelige manier aan de nieuwsfoto’s van menselijke slachtoffers doen denken.

Het Israëlische leger heeft 95 procent van alle universiteitsgebouwen in Gaza verwoest, leer ik bij de opening. Volgens het Palestijnse Ministerie van Onderwijs en Hoger Onderwijs doodde de IDF tussen 7 oktober 2023 en 15 april 2025 13.419 studenten (ongeveer gelijk aan het aantal studenten van FSW en de Campus Den Haag samen) en 651 onderwijzers.

Toch blijft onderwijs in deze omstandigheden voor de Palestijnen een prioriteit. Het is een van de belangrijkste bronnen van hoop. In 2024 werden de eerste scholen in tenten opgezet en hoewel de situatie het nog niet toelaat, denkt men al aan herbouw van universiteitsgebouwen.

‘We built these universities from tents’, zegt het Emergency Committee for Universities in Gaza. ‘And from tents, with the support of our friends, we will rebuild them once again.’ Het woordje ‘we’ is hier van belang: geen Amerikaans New Gaza, maar een door Palestijnen zelf vormgegeven wederopbouw. Daarvoor moet de scholasticide eerst stoppen. Want wie een school aanvalt, zegt fotograaf Shadi Al-Tabatibi tijdens de opening, valt de toekomst zelf aan.

De foto’s zijn niet enkel bedoeld om de vernietiging van onderwijsinstellingen te documenteren, maar ook om de Palestijnse identiteit te laten zien. Daar hoort verzet tegen scholasticide en een verlangen naar kennis bij.

Enkele foto’s tonen leerlingen die al zijn teruggekeerd naar de ruïnes. In een door een bombardement vernietigd klaslokaal leest een jongetje een boek en tussen de puinhopen van haar school schrijft een meisje in haar notitieboekje.

Naast scholasticide en Palestijnse identiteit drukken de beelden van verwoesting en wanorde ook iets universeels uit. Stel dat we bezoek krijgen van mensen die niet weten wat een universiteit is, wat onderwijs is of zelfs maar wat een gebouw is. Misschien virtuele tijdreizigers uit een verre toekomst die, met behulp van hun nieuwste technologie, een kijkje in de vergeten eenentwintigste eeuw komen nemen.

Ook zij zouden het verschil kunnen zien tussen een ordelijk, verlaten universiteitsgebouw in afwachting van leven en de puinhopen van een vernietigde universiteit waar het leven uit verdreven is. Ik hoop dat ze lang genoeg zullen blijven om te zien dat uit brokstukken en ruïnes ook weer iets kan worden opgebouwd.

Lieke Smits is postdoctoraal onderzoeker bij het Leiden University Centre for the Arts in Society