Sinds kort heb ik de beschikking over een Exceltool om salarislasten te berekenen. Dat heeft me tot een nieuwe hobby geleid: uitrekenen wat verschillende activiteiten de universiteit eigenlijk kosten.

Nou klaag ik regelmatig over bestuurders die vooral in spreadsheets denken. En daar ben ik zeker niet de enige in. Het vertrek van decaan Paula Fikkert bij de Letterenfaculteit van de Radboud Universiteit was mede een reactie op de consultant-mentaliteit van het college van bestuur. In haar eigen woorden: ‘Zij stellen KPI’s (key performance indicators, red.) op die vooral gericht zijn op de doelmatige inzet van personeel en financiën, en efficiënt opleiden van studenten. De kracht van een universiteit zit voor mij in de creativiteit en wetenschappelijke nieuwsgierigheid van de mensen die de academie vormen.’

Ik geloof niet dat het bij ons zo erg is als in Nijmegen. Toch heb ik het afgelopen jaar meerdere Leidse bestuurders horen zeggen dat zij zich verantwoordelijk voelen voor de financiën en het personeelsbestand, en niet voor zaken als een onderwijsvisie of de werksfeer.

Maar inmiddels heeft de rekentool mijn innerlijke consultant ontketend. Zo dreigde er de afgelopen maanden een fusie van een aantal landelijke onderwijsinstituten. Dit in mijn ogen ondoordachte plan was door bestuurders ontworpen en moest uitgevoerd worden door een taskforce waaraan een afvaardiging vanuit de instituten mocht deelnemen. 

Bij de betrokken academische gemeenschap gingen direct de alarmbellen af. Er werd actie ondernomen: spoedoverleggen, extra ingelaste vergaderingen en schriftelijke protestreacties. Inmiddels is het onzalige plan van tafel en mocht een delegatie van de instituten met de bestuurders praten over alternatieve vormen van samenwerking.

Met behulp van mijn spreadsheet en wat geïnformeerd giswerk heb ik berekend dat de uren die in het ombuigen van dit plan zijn gaan zitten, waarschijnlijk zo’n 25.000 euro aan fte bedragen. En dan tel ik de uren van de bestuurders nog niet eens mee. Als consultant zou ik aanraden om 25.000 euro te besparen door gewoon eens te beginnen met een open gesprek met de betrokken medewerkers, in plaats van ze dat gesprek te laten afdwingen.

In de praktijk worden al die uren natuurlijk nergens geregistreerd. Ze gaan ten koste van ander werk, of van de balans tussen werk en privé, maar komen niet in de universitaire spreadsheets terecht.

Als ik niet als consultant maar als lid van de academische gemeenschap spreek, ligt de kern van het probleem niet in de verspilde uren, maar het achterliggende gebrek aan democratie. Er is voor dit plan geen medezeggenschap geraadpleegd. Er is geen gesprek begonnen met de academische gemeenschap waar het om draait. En de studenten, die hier uiteindelijk door geraakt zouden worden, zijn überhaupt niet in het proces betrokken.

WOinActie noemt dit democratisch tekort ‘beslissingen over betrokkenen zonder die betrokkenen door ongekozen bestuurders deels met grote afstand tot de werkvloer’. Wanneer mensen halsoverkop tot spoedoverleggen moeten overgaan, in plaats van op voorhand te worden geconsulteerd, zorgt dat niet alleen voor werkdruk maar ook voor frustratie en een gevoel van gebrek aan autonomie.

Nou ben ik zeker niet altijd tegen efficiëntie en bezuinigingen. Recent heb ik zelf een aantal taken én een halve dag salaris ingeleverd om de doelmatigheid van personeelsinzet bij een van bovengenoemde landelijke instituten alsmede mijn eigen levensvreugde te verhogen.

Deze column is dan ook ietsje korter dan normaal – dat leek me wel zo efficiënt. Bovendien is dit eigenlijk een uit de hand gelopen out-of-officebericht. Voortaan houd ik zo’n vier uur per week afstand tot de werkvloer. Ik ben dan beschikbaar als consultant, maar alleen tegen een astronomisch uurtarief. Ik heb namelijk ook nog wel leukere hobby’s dan de werkelijke kosten van ondemocratische processen uitrekenen.

Lieke Smits is postdoctoraal onderzoeker bij het Leiden University Centre for the Arts in Society