In 2005 werd Rafic Hariri, de voormalig premier van Libanon, in Beiroet opgeblazen met een autobom. ‘Syrië was een van de landen die daarachter zat’, vertelt Richard Aldrich, hoogleraar International Security aan de University of Warwick. ‘De toenmalige Syrische president Assad wrong zich in allerlei bochten om letterlijk sporen uit te wissen. Hij liet zelfs personen vermoorden die bewijs van Syrische inmenging konden leveren aan het team van de VN dat de aanslag onderzocht.’

Twintig jaar later zijn de geopolitieke verhoudingen compleet omgeslagen. ‘We zijn in een situatie gekomen dat landen opscheppen over de moorden die ze plegen’, zegt Aldrich, die op 12 mei een lezing geeft in Wijnhaven. ‘De Amerikanen doden in 2020 met een drone de Iraanse generaal Qasem Soleimani als hij Bagdad bezoekt. De Verenigde Staten zijn daar trots op.’

De Russen plegen opzichtige aanslagen in Groot-Brittannië. ‘In 2018 is er bijvoorbeeld de mislukte vergiftiging van de voormalig Russisch militair inlichtingenofficier Sergei Skripal en zijn dochter Julia met het zenuwgas novitsjok. Beiden overleven.’

Met name populistische politici willen tegenwoordig juist geassocieerd worden met activiteiten die andere landen ondermijnen. ‘Dat zie je in China, Rusland, de VS maar ook in Groot-Brittannië. Zelfs de bazen van inlichtingendiensten beginnen erover op te scheppen. Normaal gesproken zijn organisaties als de Britse inlichtingendienst MI6 erg gesloten. Maar de nieuwe directeur Blaise Metreweli begon in de media te vertellen over de geschiedenis van de Britse sabotage en sciencefictionachtige tools die de dienst gebruikt. Die taal hoorde je vijf jaar geleden niet.’

Beschaafd gedrag tussen staten erodeert, stelt Aldrich. ‘Het systeem van internationaal recht heeft nooit echt goed gefunctioneerd maar werd tot op zekere hoogte gerespecteerd. Het idee was dat staten via diplomatie en niet met geweld problemen probeerden op te lossen. Dat concept lijkt helemaal te zijn losgelaten.’

Daarnaast is het arsenaal aan mogelijkheden om staten te ontwrichten enorm toegenomen. ‘Technologische ontwikkeling is bepalend. Landen kunnen nu online desinformatie en cybercrime inzetten als ondermijnende instrumenten. Als je alle cybercriminelen ergens zou samenbrengen op een eiland en het “Crimlandia” noemt dan heeft die fictieve staat de op een na grootste economie in de wereld. De belangrijkste industrie van Noord-Korea is cybercrime.’ 

Rusland is continu bezig met het vinden van nieuwe manieren om het Westen te destabiliseren. ‘In Groot-Brittannië zijn drie Britse criminelen via Telegram gerekruteerd door de Russen om branden te stichten en mensen te ontvoeren. Ze werden ook online getraind, waarbij de Russische agenten hen ervan wisten te overtuigen dat ze een soort James Bonds waren. Ze hebben loodsen met spullen voor Oekraïne in de fik gestoken.’

Dat ze werden opgepakt, maakt de Russen niet uit. ‘Sterker nog, dat is juist de bedoeling. Veel media-aandacht voor een proces waarin ingrijpende Russische inmenging een rol speelt, is een bonus. Moskou wil juist dat we bang zijn.’ 

AI versnelt het ondermijningsproces enorm, zeker als het gaat om desinformatie. ‘De Russische nieuwsorganisatie Pravda heeft zijn output in korte tijd met zevenhonderd procent verhoogd. Dat is grotendeels AI-content, bedoeld om ons te overspoelen met propaganda. Een groot deel van de informatie waar bijvoorbeeld ChatGPT in zoekt, komt van de Russen en de Chinezen. Zo proberen ze de database van de wereld te veranderen.’

Aldrich schetst een scenario: stel dat China plannen heeft voor een militaire actie in Europa en Nederland het leger moet mobiliseren. ‘Er rijden bij jullie heel veel Chinese elektrische auto’s rond. Als de Chinezen die allemaal kunnen uitschakelen, door die mogelijkheid aan de software in de auto toe te voegen, dan zorgt dat voor enorme opstoppingen op de wegen. Mobiliseren wordt dan een stuk lastiger.’

Klinkt onwerkelijk? ‘Onlangs lichtten Noorse technici de computer van een Chinese elektrische auto helemaal door. Dat ding bleek enorm veel data door te sturen naar servers in China. Die informatie is voor allerlei schimmige acties bruikbaar. Je kunt de auto op afstand laten stoppen, maar ook in brand doen vliegen.’ 

Is deze ondermijningsdreiging te neutraliseren? ‘Het is lastig om oplossingen te vinden. Moet je alleen maar auto’s gaan bouwen met Nederlandse componenten om de nationale veiligheid te garanderen? Dat is niet haalbaar.’

Back to the stone age

Wellicht is een ontkoppeld Europees internet een optie. ‘Dat maakt een einde aan het internet als belichaming van globalisering. Maar we bewegen wel die kant op. Burgers accepteren op termijn een beperking van het internet, alleen al om de dreiging van cybercriminaliteit te verminderen.’

Het is haast een paradox. ‘We zijn steeds meer hightech maar het gedrag van staten wordt steeds barbaarser. We gaan terug naar de steentijd. Trump benadrukte onlangs dat nog eens door te dreigen Iran back to the Stone Age te bombarderen.’

Het is een dystopisch verhaal, erkent Aldrich. ‘Meestal vragen uitgevers aan schrijvers over dit soort onderwerpen om een hoopgevend afsluitend hoofdstuk van een heel gloomy boek. De auteurs doen dat dan ook maar. Meestal zijn die niet erg overtuigend en geloven ze er zelf ook niet echt in. Ik vraag me af of je in dit geval überhaupt zo’n hoofdstuk kunt schrijven.’

Richard Aldrich, Science, Sabotage and Subversion: How covert activity shapes the new international system, lezing dinsdag 12 mei, Wijnhaven (zaal 2.02), 18:00 uur