Achtergrond
NIOD-directeur en Cleveringahoogleraar Martijn Eickhoff: ‘Er is een genocide gaande in Gaza’
NIOD-directeur Martijn Eickhoff deed onderzoek naar concentratiekampen en massagraven in Indonesië. Volgende week geeft hij als Cleveringahoogleraar zijn oratie. ‘Wetenschappers moeten zich niet monddood en vleugellam laten maken.’
Vincent Bongers
donderdag 19 november 2026
Kinderen spelen volleybal te midden van het puin in Gaza-stad, september 2026 Foto ANP/The New York Times

Ruim tien jaar geleden deed Martijn Eickhoff (59) samen met Indonesische collega’s onderzoek naar de massale moordpartijen in 1965-68 op van communisme verdachte burgers. ‘We waren in de havenstad Semarang op Java’, zegt de directeur van het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies.

‘Er werd altijd gezegd dat het geweld wel meeviel in die regio. We interviewden in Semarang oud-communisten en andere burgers die deze periode hadden meegemaakt. Waar waren ze opgepakt en waar werden ze verhoord? Studenten wisten op deze manier routes van vervolging te reconstrueren en een onbekend massagraf in een bos te identificeren. Op die plek kreeg ik een soort nervous breakdown. De horror van wat daar had plaatsgevonden overviel me.

‘Ik was overmand door emoties en wist me daar geen raad mee. Het gaat uiteindelijk natuurlijk niet om mijn emoties. Wat me toen enorm hielp was het besef eraan bijgedragen te hebben dat een groep mensen die dit leed heeft ondergaan ruimte vond voor hun verhaal.’

Eickhoff is dit semester Cleveringahoogleraar in Leiden. Op zijn bureau in zijn Amsterdamse werkkamer liggen een stuk of twintig boeken: over de beroemde rechtenhoogleraar die zich in 1940 in een beroemde rede uitsprak tegen het ontslag van zijn Joodse collega’s door de Duitse bezetters, maar ook over nazi’s als de rijkscommissaris Seyss-Inquart en Rauter, de hoogste SS’er in Nederland. Het is leesvoer voor de Cleveringa-oratie die Eickhoff op donderdag 26 november houdt (zie kader).

Het NIOD doet bij uitstek onderzoek naar de zwartste bladzijden uit de geschiedenis. Hoe gaan onderzoekers om met die horror?
‘Het heeft zeker effect op je leven. We bieden medewerkers mental check ups aan. Alleen gesprekken erover voeren helpt al. Je moet ervoor zorgen dat je zones creëert waarin je je werk loslaat. 

‘Ik heb onderzoek gedaan naar de concentratiekampen Buchenwald, Neuengamme en Sobibor en had daar altijd nachtmerries over. Ik realiseerde me: het is heel belangrijk onderzoek dat ik echter niet heel mijn leven kan blijven doen.

‘Mijn grootvader heeft in concentratiekamp Amersfoort gezeten. Hij heeft het gelukkig overleefd, maar ik heb van huis uit meegekregen wat het betekent als de rechtsstaat wegvalt. Je ziet overal in de wereld hoe fragiel dat systeem is. Het is van groot belang dat we bestuderen hoe zulke processen werken. 

‘Het is me later duidelijk geworden dat wat mijn opa is overkomen mijn keuze om geschiedenis te gaan studeren heeft beïnvloed. Kennis vergaren kan een manier zijn om zoiets een plek te geven.’

 

Martijn Eickhoff Foto Robin Alysha Clemens

Door de oorlogen in Oekraïne en Gaza zijn veel ogen gericht op het NIOD. In mei 2025 kwalificeerde u in NRC wat er in Gaza gebeurt als ‘genocidaal geweld’. Hoe kwam u tot die conclusie?
‘Ondertussen spreek ik van genocide. Het definitieve oordeel is uiteraard aan het Internationaal Gerechtshof, maar de bepalingen van de Genocideconventie reiken ons wetenschappers belangrijke kaders aan om de gebeurtenissen te duiden. Lang stelden we de vraag: is het een oorlog of een genocide? We weten dat genocides vaak ontstaan in de context van een oorlog. 

‘In Gaza kun je heel goed processen waarnemen die niet direct een militair doel dienen. Door de verregaande vernietiging van de infrastructuur en leefomgeving wordt het voortbestaan van de Palestijnse gemeenschap op lange termijn vrijwel onmogelijk gemaakt. 

‘Ik deed de uitspraak in NRC over genocidale processen omdat ik merkte dat de wetenschappelijke gemeenschap waarin ik functioneer door de politieke- en sociale druk steeds terughoudender werd om de situatie in Gaza met geëigende termen te benoemen. We hebben daar als instituut ook mee geworsteld. Je moet je als wetenschapper echter uitspreken, zeker als de wetenschap onder druk staat. De uitspraak leverde me waardering op, maar is me zeker ook kwalijk genomen door bepaalde groepen en personen.’

Chanan Hertzberger, voorzitter van het Centraal Joods Overleg (CJO), spreekt van ‘de genocideleugen’ en vond dat u moest vertrekken als NIOD-directeur.
‘Met die uitspraken heeft hij de vrijheid van de wetenschap proberen aan te tasten. Gelukkig zonder succes. Het is wel een stap die je potentieel zou kunnen aanzetten tot zelfcensuur omdat je als wetenschapper geen zin in gedoe hebt. 

‘Ik moest wel even slikken toen ik het las, vooral dat me werd verweten ruimte te creëren voor antisemitisme. Ik had voordien best goed contact met het CJO. Maar heb me er verder weinig van aangetrokken. Inmiddels spreekt Hertzberger nu zelf
in een interview met de Volkskrant van genocidaal geweld. Hij is opgeschoven. 

‘Het NIOD bestudeert onder andere de Holocaust, dan voel je ook een grote loyaliteit richting de Joodse gemeenschappen waar ook ter wereld. Het is dan ook heel belangrijk om het onderscheid te maken tussen de regering van Israël en de Joden. Het is zeer onterecht dat Joden in Nederland als Joden worden aangesproken op wat er in Gaza gebeurt. Als je mensen aanspreekt, doe dat als burgers van Nederland. Nederland heeft de Genocideconventie ondertekend. Dit betekent in principe dat alle Nederlanders de verantwoordelijkheid dragen genocide te voorkomen. 

‘Ik snap heel goed dat delen van de Joodse gemeenschap behoefte hebben aan solidariteit en het is heel belangrijk dat we daar vormen voor vinden. Tegelijkertijd moeten we Israël heel kritisch blijven volgen. 

‘Ik heb met veel vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap gesproken. Die leggen uit waarom de huidige situatie hun pijn doet.
Het is belangrijk dat zij die ruimte krijgen.’

‘Als je de wereld van massaal geweld bestudeert, dan lopen de emoties vaak hoog op’

Is de doelstelling van het NIOD dat de politiek actie onderneemt?
‘Nee. Er werken hier dertig onafhankelijke onderzoekers. Binnen deze groep is er uiteraard sprake van wetenschappelijke meningsverschillen. Je kunt daarom niet stellig  zeggen: “Het NIOD vindt dit of dat.” Ons doel is de discussie over oorlog en massaal geweld voeden met betrouwbare kennis. We zijn geen rechter maar hebben wel een moreel kompas.

‘Ik ben door de Tweede Kamer gevraagd om vragen over Gaza te beantwoorden. Dan merk je wel hoe bepaalde partijen bepaalde inzichten omarmen. Ik heb geen missie om daar een verdere interventie te doen. Dat zou ons tot een politiek instrument maken. Hoogstens leggen we bepaalde zaken nog een keer extra goed uit.

‘In de Kamer kreeg ik ook de vraag of het NIOD op de stoel van de rechter was gaan zitten. Ik antwoordde dat je volgens de verklaring van de Genocideconventie een genocide moet zien te voorkomen. Als een rechter bepaalt dat er een genocide heeft plaatsgevonden, ben je te laat want dan is het gruwelijk leed al geschied. Wetenschappers van het NIOD moeten zich niet monddood en vleugellam laten maken door deze paradox. Onderzoeken, uitleggen en je uitspreken, dat is onze verantwoordelijkheid.’

Leidt dat soms tot bedreigingen?
‘We hebben een dikke huid. Als je de wereld van massaal geweld bestudeert, dan lopen de emoties vaak hoog op. Toen we onderzoek deden naar de Nederlandse oorlogsmisdaden in Indonesië, hebben we wel eens moeten ingrijpen. Mensen wensen je het geweld toe dat hun voorouders zelf hebben meegemaakt. Zo’n bedreiging nemen we serieus.

‘Bij onderzoek naar de genocide op Armeniërs, komt het voor dat er bij een lezing personen aanwezig zijn die zeer uitgesproken het standpunt van de Turkse overheid vertegenwoordigen. Dat kan intimiderend zijn, maar we laten ons niet ringeloren.’

Hoe de nazi’s Nederland probeerden te overtuigen met archeologische vondsten

‘Ik probeer in mijn lezing de Duitse context rond de protestrede van rechtenhoogleraar Rudolph Cleveringa te schetsen’, vertelt Martijn Eickhoff. ‘Wat waren de plannen van de nazi’s met Nederland?’ 

De Oostenrijker Arthur Seyss-Inquart bestuurde als Rijkscommissaris Nederland tijdens de bezetting. ‘Cleveringa draaide in zijn rede het wereldbeeld van Seyss-Inquart, die zelf jurist was, om. Cleveringa noemde zijn Joodse collega Eduard Meijers, die net als andere Joodse medewerkers moest worden geschorst van de Duitsers, een zoon van ons Nederlandse volk.

‘Seyss-Inquart zag juist dat heel anders. Hij stelde dat er een Germaanse volksaard bestond die de Nederlanders en de Duitsers met elkaar verbindt en Joden uitsluit. Seyss-Inquart spreekt letterlijk van een korst die op die Germaanse identiteit zat. Als die werd weggenomen, dan zou de Nederlander de nazi-ideologie vanzelf omarmen. 

‘Cleveringa heeft die tactiek van de nazi’s scherper doorgehad dan de meeste van zijn tijdgenoten, juist omdat hij vanuit een juridisch staatsrechtelijk perspectief de acties van de Duitsers veroordeelde. Dat is zo krachtig aan zijn rede.

‘Uit brieven uit de jaren ‘30, toen Seyss-Inquart in Oostenrijk en Polen actief was, bleek dat hij een zeer radicale nazi was. In de beginfase van de bezetting in Nederland waren zijn toespraken relatief mild. Hij dacht: die Nederlanders zijn ook Germanen, en ik ga ze voor het nationaalsocialisme winnen. Dat veranderde na de Februaristaking van 1941.  Dan laat de bezetter definitief zijn ware extreem gewelddadige gezicht zien.’

Om de bevolking te overtuigen van het gedeelde Germaanse verleden van Duitsland en Nederland zetten de nazi’s ook archeologie in, zal Eickhoff in zijn lezing uiteenzetten. ‘Ik begin mijn oratie met de opgravingen van de Groningse archeoloog Albert van Giffen bij de terp Ezinge in Groningen en de waardering daarvoor van Seyss-Inquart. Daar werden materialen aangetroffen die hij duidde als de voorloper van de Fries-Saksische boerderij: een oorsprong van een gezamenlijke Saksisch-Friese cultuur van Nederland én Duitsland. Het gaf politieke legitimiteit aan de ideeën van de nazi’s over een nieuw Europa gebouwd op een gedeelde Germaanse origine.

'Van Giffen ging maar in zekere mate mee in die interpretatie: hij kreeg kansen voor onderzoek die hij niet wilde laten lopen. Hij was geen Jodenhater, geen bewonderaar van Hitler en aan propaganda werkte hij ook niet mee. Anders gezegd: zijn wetenschappelijke werk plaatste hem als het ware in het hart van het nazi-wereldbeeld, bood hem nauwelijks handvatten om daar afstand van te houden, maar dat deed hij uiteindelijk wel. 

‘Tegen die achtergrond concludeer ik dat Seyss-Inquart, ondanks de breed gedeelde opvattingen over volkskarakter en de verbinding die hij op basis daarvan met de Nederlanders zocht, uiteindelijk onder ogen moest zien dat de afstand tussen de Duitse bezetter en de Nederlandse bevolking onoverbrugbaar was. Cleveringa was daarin een vroege wegbereider.  

De Leidse conservator Frans Bursch, werkzaam bij het Rijksmuseum van Oudheden, collaboreerde wel heel expliciet. Hij komt niet aan bod in de oratie, maar is wel een interessant figuur. ‘In 1943 ging hij op uitnodiging van de SS naar een dorpje Solone in het door Duitsland bezette Oekraïne om daar “Germaanse voorgangers” op te graven. Dat was heel duidelijk bedoeld als onderbouwing van de nazi-expansie. Bursch maakte veel propaganda voor de Duits-Nederlandse verbondenheid. Na de oorlog is hij daarom uit zijn beroep gezet.

‘Ik ben naar Solone geweest. De Joodse bevolking is midden in het dorp vermoord en in een massagraf gegooid. Die opgravingen van Bursch vonden plaats naast de kuil voor dat massagraf, dat vond ik heel macaber. Het laat ook de verbinding zien van de zoektocht naar het Germaanse verleden met de Holocaust.’

Martijn Eickhoff, Strijdtoneel “ons volk”: de missie van Seyss-Inquart en het rechtsgevoel van Cleveringa. Cleveringa-oratie, Academie­gebouw, donderdag 26 november, 16.00 uur.  De zaal is vol, maar er is een livestream via www.leidenuniv.nl