In 2023 kreeg de Franse interieurontwerper Anne een opvallend bericht via social media. Een oudere dame met de naam Jane Etta Pitt schreef aan Anne dat zij de ideale vrouw was voor haar zoon Brad, inderdaad de filmster. Kort daarna nam zoonlief zelf contact op en stuurde haar ook foto’s. Hoewel Anne eerst dacht dat het om een nep-Brad ging, raakte ze er – naarmate de chats intiemer werden – toch van overtuigd dat ze een online liefdesrelatie kreeg met de acteur.

Na een tijdje kwam er slecht nieuws uit Hollywood. Brad had nierkanker moest met spoed worden geopereerd. Alleen: hij kon de behandeling niet betalen omdat zijn ex-vrouw Angelina Jolie al zijn banktegoeden had bevroren. Als Anne geen geld zou overmaken, kon hij wel eens het loodje leggen. Meer noodkreten, compleet met zeer slechte, met AI gefabriceerde afbeeldingen van de acteur in een ziekenhuisbed, volgden. De vrouw ontving ook een mail van de oncoloog van de ster die benadrukte dat snel actie ondernemen echt nodig was.

Anne maakte acht ton over naar een rekening in Turkije. Pas toen ze beelden van Pitt met zijn huidige vriendin Inès de Ramon zag, begon het bij haar te dagen dat ze in een romance scam was getuind. Nu is ze vrijwel failliet en leidt ze aan een depressie.

Astronaut

Het is haast onbegrijpelijk dat iemand in zo’n opzichtige val trapt, geeft Tommy van Steen toe. Maar de universitair hoofddocent Cyber Security Governance kent meer bizarre voorbeelden. Tijdens de nacht van de digitale veiligheid, 26 mei in het Spuigebouw, geeft hij een lezing over online oplichtingstrucs. 

‘Vorig jaar was er een vrouw die geloofde dat ze in contact stond met een mannelijke astronaut die zich op dat moment op het International Space Station bevond. De astronaut wilde best terug naar aarde komen voor een date. Alleen wilde NASA de terugreis niet betalen.’ De vrouw maakte daadwerkelijk geld over naar de scammer die zogenaamd in space was.

Hoewel de meeste varianten minder spectaculair zijn, is het een vorm van oplichting die relatief veel tijd kost, zegt Van Steen. ‘Je krijgt een bericht van iemand uit het buitenland die zegt dat je fantastisch bent. Heel langzaam bouwt de oplichter een band met je op. De gesprekken gaan steeds vaker over persoonlijke zaken en er lijkt echt een soort romantische relatie te ontstaan.’

Baggagekosten

Pas als die connectie er is, begint de oplichter met het vragen van een klein bedrag. ‘Hij wil je bijvoorbeeld komen opzoeken. Zijn koffers zitten propvol met cadeautjes voor jou en hij heeft al zijn geld besteed aan het vliegticket. Kun je niet de even de extra bagagekosten voorschieten? Het slachtoffer doet dat. Als je iemand drie maanden lang dagelijks spreekt, is vijftig euro overmaken niet zo’n grote stap.’

Slachtoffers verwachten ook niet dat een oplichter zoveel tijd zou nemen om een relatie op te bouwen: de Brad-scam duurde bijvoorbeeld anderhalf jaar. ‘Gedupeerden gaan ervanuit dat het om oprechte aandacht gaat. Vervolgens komt er een smoes, de reis kan opeens niet doorgaan, een familielid is dakloos geworden of ligt, net als de nep-Brad Pitt, in het ziekenhuis. Kun je niet bijspringen? Mensen raken op deze manier bedragen als 60.000 euro kwijt.’

Van Steen vindt het ‘heel sneu’ dat mensen zo te pakken worden genomen. ‘Er zijn zelfs gevallen bekend van slachtoffers die een tweede keer in zo’n scam trappen. Ze schamen zich ervoor, vinden zichzelf dom. Vaak vinden ze het heel moeilijk om tegen naasten te zeggen wat er is gebeurd.’ Het is juist wél van belang om erover te vertellen. ‘Laat het ook weten aan vrienden of familie dat er een romance is ontstaan met iemand die je alleen online kent. Zij voelen soms wel nattigheid.’

Dat de oplichters soms succes hebben, heeft ook te maken met massaliteit van de aanvallen. Slechts een heel klein deel van ontvangers hoeft te happen. ‘Cru gezegd: oplichters maken een kostenbaten-analyse. Ze willen natuurlijk het liefst in een keer heel veel mensen kunnen bereiken en zo min mogelijk zelf hoeven te interacteren met potentiële slachtoffers.

‘Vroeger kreeg je mails van een Nigeriaanse prins: wie een bedrag overmaakte, zou de beschikking krijgen over een fortuin. In die mails stonden expres opvallende taalfouten. Als je dat naar duizenden mensen stuurt, denkt een heleboel meteen: dit is onzin. Je hebt een deel dat het gelooft en een groep die twijfelt. Door dan expres wat fouten in de tekst te zetten, zien de twijfelaars sneller in dat het nep is. De scammers hoeven dan niet eindeloos te communiceren met mensen die uiteindelijk zeggen: “Ik geloof het toch niet.”

Grote getallen

Sommige trucs zijn gewiekst. ‘De voorspellende scams zijn echt smerig. Je krijgt dan bijvoorbeeld een mailtje over een groot tennistoernooi waarin per ronde de uitslagen van de wedstrijden worden voorspeld. De oplichters schrijven dat ze een AI-model hebben gebouwd dat een grote voorspellende waarde heeft. Je krijgt een paar keer een gratis voorproefje. In ronde één komen de verwachtingen helemaal uit. En in ronde twee ook. Wie voorspellingen voor ronde drie wil, moet betalen. Als het model het vaak goed lijkt te hebben, gaat een deel van de ontvangers van de mail geloven dat het echt werkt. Wat ze niet zien is dat ontzettend veel mensen een mail krijgen met andere voorspellingen en die kloppen dan niet.’

Uiteindelijk blijft er een kleine groepje met honderd procent correcte voorspellingen over en daar gaat dan een deel van fors betalen. ‘Ook hier geldt de macht van het grote getal. Als je veel mailtjes stuurt, zijn er altijd wel slachtoffers die erin tuinen.’

Nacht van de Digitale Veiligheid, Universiteitscampus Spui (Den Haag), Dinsdag 26 mei, 18.00-22.00 uur. Toegang gratis, wel aanmelden via de site van de universiteit