Officier van justitie Nicola Gratteri van de plaats Catanzaro in het Zuid-Italiaanse Calabrië spoedt zich van zijn auto naar zijn kantoor. Twee bewapende beveiligers begeleiden hem. Gratteri is de belangrijkste maffiajager in zijn land en heeft veel vijanden. Hij leidt een proces tegen 350 verdachten die mogelijk lid te zijn van de ‘ndrangheta, de Calabrische maffia. Een levensgevaarlijke opdracht, want de tentakels van deze misdaadorganisatie zitten overal.
‘Er zitten leden van de ‘ndrangheta in het openbaar bestuur’, zei Gratteri in 2021 tegen de Duitse tv-zender DW. ‘Op politiek niveau proberen ze invloed uit te oefenen op beleid.’
De offers die hij brengt zijn zwaar, legt hij drie jaar later in een interview met Sky News uit, als hij inmiddels aanklager is in Napels. De ramen in zijn kantoor zijn van kogelvrij glas. Hij heeft inmiddels al meerdere aanslagen overleefd. Zijn vrouw treft hij alleen in safe houses, zijn twee zoons ontmoet hij om de twee maanden voor een half uurtje.
De ‘ndrangheta beperkt zich niet tot Italië, maar is wereldwijd actief, ook in Nederland. In 2014 bleek bijvoorbeeld dat de ‘ndrangheta op de bloemenveiling van Aalsmeer grote hoeveelheden cocaïne vervoerde, die waren verstopt tussen de tulpen en hyacinten.
De ‘ndrangheta is een van de zogeheten clandestiene niet-statelijke actoren die Julien Bastrup-Birk analyseert in zijn proefschrift dat hij vorige week verdedigde. De Britse veiligheidsdeskundige adviseert onder meer het VN-Bureau voor Drugs en Criminaliteit over deze problematiek en nam drie groepen specifiek onder de loep. Naast de ‘ndrangheta onderzocht hij het terrorismenetwerk Al Qaida en de Revolutionaire Strijdkrachten van Colombia (FARC).
Ondermijnen en omverwerpen
‘Het gaat om groepen, bewegingen en organisaties die proberen staten te ondermijnen en soms zelfs omver te werpen. De FARC voerde een guerrilla-oorlog tegen de Colombiaanse overheid. Ze rekruteerden soldaten en begonnen zich steeds meer te bewapenen om zo het leger te kunnen aanvallen en de macht proberen over te nemen.’
Al Qaida kiest voor een gewapende strijd tegen landen, maar pleegt ook aanslagen om zo controle te proberen te krijgen. ‘De ‘ndrangheta probeert de staat juist van binnenuit te corrumperen. Maar een mengvorm is ook mogelijk. Als een bepaalde strategie niet werkt, zie je deze groepen van aanpak veranderen.’
De organisatie van de ‘ndrangheta is gebaseerd op familieclans, de ‘ndrine. ‘Op lokaal niveau nemen ze bedrijven over en kopen lokale politici om. Ze zijn als algen in het water: ze verspreiden zich steeds meer en verstikken het andere leven in de vijver.’
In Calabrië hebben de clans grote invloed op lokale besturen. De Italiaanse staat heeft zelfs in de loop der jaren besloten om geïnfecteerde gemeenteraden te ontbinden. ‘Maar ook in Canada, Australië en Duitsland zie je elementen van lokale beïnvloeding.’
In Nederland speelt de ‘ndrangheta een rol in de cocaïnehandel via de Rotterdamse haven. De organisatie heeft een alliantie met verschillende criminele groepen, waarvan de Albanese georganiseerde misdaad de belangrijkste is. Samen hebben ze min of meer een monopolie op het vervoer van cocaïne naar Europa.
Of de ‘ndrangheta ook invloed heeft op Nederlandse lokale politici en overheidsinstanties is niet duidelijk. ‘In Nederland ken ik daar geen voorbeeld van. Maar wat ik zelf heb vastgesteld is dat het hier vooral om logistieke ondersteuning en het witwassen van geld gaat. Daar worden wel bankiers, accountants en advocaten voor ingezet. Uiteraard is dat ook corruptie.’
Bastrup-Birk zag hoe de criminele en terroristische organisaties complexe beleidskeuzes maken, vergelijkbaar met hoe een staat opereert. ‘Ze kiezen ervoor om op bepaalde momenten te escaleren of te de-escaleren. Ze gaan strategische samenwerkingsverbanden aan met andere groepen, bijna alsof ze handelsverdragen sluiten.’
Om zich beter te verweren tegen ingrepen van de staat hebben de groepen zich gaandeweg steeds meer horizontaal georganiseerd. ‘Leiders die bovenaan een verticale structuur staan, zijn een relatief makkelijk doelwit voor politie- en veiligheidsdiensten.’
Bovendien profiteren ze van de geopolitieke ontwikkelingen. ‘We zitten nu in een periode van sterke concurrentie tussen Amerika, China, Rusland en de EU. Staten investeren fors in hun defensie en concentreren zich op andere landen als tegenstander.’ Daardoor is de war on terror geluwd en dat geeft Al Qaida ademruimte. ‘Ze staan niet in de schijnwerper en kunnen daar gebruik van maken: zich reorganiseren en versterken.’
Daar komt nog een ander probleem bij. Nu de spanningen tussen grootmachten oplopen worden clandestiene groepen ook ingezet door staten. ‘De Houthi’s in Jemen zijn een goed voorbeeld: zij verstoren de scheepvaart in de Rode Zee en de Straat van Hormuz en voeren een proxy-oorlog voor Iran tegen de VS.
‘De Russen rekruteren leden van criminele organisaties om sabotage te plegen in het Westen, denk aan de brandstichting in een winkelcentrum in Warschau in 2024. Er wordt een nieuwe Koude Oorlog uitgevochten waarin deze groepen het vuile werk voor staten opknappen. En als er dan vragen komen, zeggen overheden: “Wij waren het niet hoor!”
luchtmacht van drones
Politici moeten zich realiseren dat deze groepen steeds meer technologische middelen tot hun beschikking krijgen. ‘Het gebruik van drones in Oekraïne, is een goed voorbeeld. Er vindt een enorme evolutie plaats en die tech gaat in handen komen van deze clandestiene actoren. Drugskartels gaan ze gebruiken om te smokkelen, terroristische bewegingen bouwen hun eigen luchtmacht van drones op.’
Dat de kennis over georganiseerde misdaad en internationaal terrorisme te versnipperd is, gaat ten koste van de bestrijding, betoogt Bastrup-Birk. ‘De politie richt zich op misdaad, de veiligheidsdiensten op terrorisme. Er is een multidisciplinaire aanpak nodig: centra waar alle relevante experts samenkomen om groepen te analyseren en risico’s in kaart te brengen.’
Het belangrijkste is echter om de voedingsbodem weg te nemen. Criminelen en terroristen rekruteren vaak kwetsbare mensen met weinig economische kansen. ‘Alleen als je die fundamentele problemen aanpakt, kun je de zuurstof bij deze organisaties wegnemen.’
Deze groeperingen floreren in instabiele staten waar veel conflicten zijn. ‘Als de overheid geen goed beleid voert en geen zorg draagt voor haar bevolking, maken deze organisaties daar gebruik van. Het worden dan schaduwoverheden die mogelijk beter voor het volk zorgen dan de staat zelf.’
Het is dan ook een groot probleem dat het Westen, met name de Verenigde Staten, de ontwikkelingshulp juist terugschroeft. ‘De ironie is dat door meer geld te investeren in tanks en oorlogsschepen en minder in steun aan bepaalde landen, de situatie ook onveiliger wordt. Je maakt het onbedoeld mogelijk dat toch al instabiele staten nog meer een voedingsbodem worden voor gevaarlijke groeperingen. Mogelijk ontstaat daardoor zelfs een nieuwe generatie van deze organisaties.’
Shadow orders. Clandestine non-state power in the international system
Julien Bastrup-Birk
Promotie was op 20 januari