‘God bless America!’ roept de Puerto Ricaanse zanger Benito Antonio Martínez Ocasio, beter bekend als Bad Bunny. Hij somt alle landen op in Noord- en Zuid-Amerika terwijl hun vlaggen achter hem aan wapperen. De show tijdens de rust van de American football-finale Super Bowl op 9 februari draait niet alleen om de VS, maar om de diversiteit in de Amerika’s. Ook is het optreden voor het eerst in de Super Bowl-geschiedenis volledig in het Spaans.

‘Maar niet zomaar Spaans’, zegt universitair docent Paz González, die vorige week donderdag met collega’s Nanne Timmer en Soledad Valdivia de verschillende lagen van Bad Bunny’s optreden afpelde in een openbaar college. ‘Hij spreekt Puerto Ricaans Spaans. Ik spreek vloeiend Spaans, maar ik moest vaak terugluisteren om te begrijpen wat hij precies zei.’

‘Engels is niet mijn eerste taal’, zei Bad Bunny tijdens de persconferentie van de Super Bowl. ‘Maar dat is oké. Het is ook niet Amerika’s eerste taal.’ González: ‘Het is een groot statement om niet in het Engels te zingen. Zeker met de huidige staat waarin de VS verkeren.’

Spaans op de kaart

Aan het begin van de show staat Bad Bunny, in het wit gekleed, zij aan zij met arbeiders op de suikerrietplantages. Meteen klinkt het opzwepende reggaetonritme en de gitaarmelodie met de Caribische energie van het nummer ‘Titi Me Preguntó’. Terwijl hij zingt, loopt hij langs mannen die Scrabble spelen in het park, twee vrouwen die druk kletsen in een nagelsalon en een kraampje met piraguas, traditioneel Puerto Ricaans schaafijs.

‘Ik heb deze show de afgelopen 24 uur ieder uur bekeken en elke keer zie ik weer iets nieuws’, zegt González. Wereldwijd keken 135 miljoen mensen naar de live-registratie. ‘Ik behoor daar niet eens toe, want ik keek pas achteraf. Moet je nagaan hoeveel mensen hij wel niet bereikt. Hij zet de Spaanse taal op de kaart.’

‘De hele Caribische regio is zo divers en gefragmenteerd, maar de suikerrietplantages komen overal voor en vormen een gemeenschappelijke basis’, vertelt Timmer. ‘Nadat de oorspronkelijke bevolking was uitgeroeid, werden producten als suiker, koffie en tabak verbouwd door de nieuwe bevolking uit Afrika die daartoe door de koloniale macht werd gedwongen. Er is enorm veel geweld geweest.’

Juist op die plantages ontstond rumba als een instrument van verzet, stelt Timmer. ‘Afrikaanse talen en dansvormen boden een stem tegen onderdrukking, lang voordat Spaans de dominante taal van culturele expressie werd.’

Aan het eind van de show zwaait Bad Bunny niet met de huidige vlag van Puerto Rico, maar met die uit 1895, toen de lichtblauwe driehoek nog niet dezelfde kleur had als het blauw op de Amerikaanse vlag. ‘Dat is een historisch symbool van onafhankelijkheid. Na de Spaans-Amerikaanse oorlog van 1898 werd de koloniale heerschappij van Spanje beëindigd en namen de VS het stokje over. Waar Cuba en de Filippijnen op den duur onafhankelijk werden, bleven Hawaii en Puerto Rico onder het bewind van de VS vallen. Bad Bunny zingt dat hij strijdt voor de onafhankelijkheid van Puerto Rico.’

Toerisme

Toch zingt Bad Bunny ook: ‘Ik wil niet dat ons overkomt wat er met Hawaï is gebeurd.’ Timmer legt uit waarom. ‘Zo’n 43 procent van de Puerto Ricanen leeft onder de armoedegrens. Ze hebben constant te maken met stroomuitvallen en er is een tekort aan basisbehoeften zoals water. Hij zingt ook: “Toeristen komen naar het eiland voor de stranden en de cocktails, maar zien nooit het echte Puerto Rico.” Tegelijkertijd is leven op een eiland duur en de bevolking kan het simpelweg niet veroorloven om op het eiland te leven, dus mensen vertrekken. Dit is precies wat Hawaii ook heeft meegemaakt.’

‘Niemand schopt me hier weg, ik ga nergens heen’, zingt de artiest in het nummer ‘LA MuDANZA’. ‘Zeg ze dat dit mijn thuis is, waar mijn grootvader geboren is.’

‘Die tekst wordt door veel Puerto Ricanen als protestvlaggen over balkons en uit ramen gehangen’, zegt Valdivia. ‘Ook zie je veel graffiti met de leus: “Gringo, go home!” Mensen zijn klaar met de rijke toeristen, terwijl ze zelf nauwelijks rondkomen.’
Ocasio is niet alleen een artiest, betoogt Valdivia, maar ook een activist.

Verbondenheid

‘Met het nummer ‘Afilando los cuchillos’ zweepte hij in 2019 het verzet in Puerto Rico op. Jongeren protesteerden toen tegen de gouverneur en Bad Bunny stopte zijn tour om zich te voegen bij de beweging No me dejo. Dat is een directe verwijzing naar een van zijn teksten en betekent “Ik laat geen misbruik van me maken”. In 2024 werd tijdens de verkiezingen voor het eerst gepleit voor onafhankelijkheid. Dat is nog nooit eerder gebeurd. Misschien is Puerto Rico wel onderweg naar onafhankelijkheid.’

Het activisme van Bad Bunny is in deze tijd belangrijker dan ooit, zegt Valdivia. ‘Trump riep mensen op om niet te kijken naar de show. En in een tijd van een sterke backlash voor latino’s, is het heel moeilijk om je te verzetten tegen Trump. Maar hij doet het. Hij wil juist verbondenheid creëren. Daarom hield hij een football omhoog met de tekst “Together we are America.”’

Aan het eind van de show werd in zwarte koeienletters de tekst ‘The only thing more powerful than hate is love’ geprojecteerd op een groot scherm in het stadion. Valdivia: ‘Deze boodschap is heel krachtig in tijden van oorlog. Hij kiest hier voor liefde, eenheid en solidariteit. Wat is er mooier dan samen te praten, muziek te delen, te dansen, te vieren en vreugde te ervaren?’