Een vrouw sluipt door een verlaten gebouw. Onheilspellende muziek zwelt aan. Ze draait zich om en ziet nog net de reflectie van haar angstige gezicht in het mes, voordat het bruut in haar borstkas wordt geboord. Een bloedfontein schiet omhoog.  Nahijgend van de schrik staar je naar de aftiteling.

Waarom doen we dit onszelf aan?

‘Intuïtief is het heel raar om iets op te gaan zoeken waar je bang voor bent,’ zegt psycholoog en hersenonderzoeker Linda de Voogd. Ze onderzocht samen met haar collega Laura Nawijn en cultuurwetenschapper Evert Jan van Leeuwen waarom veel mensen dat toch maar al te graag doen. Op donderdag 22 oktober is ze een van de sprekers tijdens een lezingenavond in het Academiegebouw over deze zogeheten horrorparadox.

‘Op Lowlands hebben we vorig jaar een container van vier bij twaalf meter helemaal omgebouwd tot een spookhuis met donkere gangen, onverwachte geluiden en een acteur’, vertelt De Voogd. ‘We wilden weten waarom mensen daar naar binnen willen gaan en of ze dan iets doen om hun emoties te reguleren.’ 

De redenen waarom festivalgangers meewerkten aan het onderzoek liepen uiteen. ‘Sommigen gaven aan onderzoek belangrijk te vinden. Anderen waren gewoon heel nieuwsgierig of wilden zichzelf uitdagen. Een paar kwamen vanuit een werkperspectief, die waren acteurs bij Walibi Fright Nights of The Amsterdam Dungeon.’

Voor- en nadat de deelnemers het spookhuis betraden, werden de bloeddruk en hartslag gemeten. ‘We hebben gevraagd hoeveel spanning ze in hun lichaam voelen. Sommigen zijn bijna niet bang te krijgen, anderen zitten vooraf al op hoge spanning. 

‘Een week later hebben we iedereen een e-mail gestuurd en gevraagd: hoe kijk je erop terug? Heb je er nog veel aan gedacht? Heel grofweg zagen we fenomenen waarvan we denken dat die bij posttraumatische stressstoornissen een rol spelen: dat je onvrijwillig veel aan iets terug moet denken, dat je er niet met andere mensen over wilt praten en dat de angst blijft hangen. De deelnemers rapporteerden dit ook, maar gaven er een positieve waarde aan. Het was dus niet vervelend voor ze om eraan terug te denken.

‘Ik denk dat we horror willen ervaren omdat het ook een positief gevoel geeft’, concludeert De Voogd. ‘Je voelt angst, maar wel in een context waarvan je weet dat het veilig is. Daar kun je iets van leren. Je oefent met dapper zijn. We hebben ook gevraagd of de deelnemers positief of negatief over zichzelf zijn gaan denken door deze ervaring. Dan zagen we dat ze enorm positief terugkijken op zichzelf.’ 

Die veilige context ziet Van Leeuwen ook terug in horrorfilms en -verhalen: ‘Horror blijft fictie, dus het is een simulatie. Het zijn nepgevoelens, want je bent niet echt bang. Als je dat wel zou zijn, zou je de bioscoop uitrennen of het boek helemaal niet lezen.’

Horror is ook gebaat bij herkenbaarheid. ‘Horror blijft een genre dat veel succes heeft met formules’, licht Van Leeuwen toe. ‘Het is niet voor niets dat horrorfilms eindeloos veel delen hebben. Als kijker ken je de formule en zo krijg je dramatische ironie: de personages hebben geen idee, maar jij hebt al drie films gezien. Een goede horrorfilm weet elke keer opnieuw het specifieke genre een nieuwe draai te geven, zodat de kijker op het puntje van zijn stoel zit. Het kan natuurlijk niet precies hetzelfde gaan als in de voorgaande delen. De verrassing maakt het weer eng. Het smeedt het bekende met het nieuwe, zodat het nauwelijks van elkaar te onderscheiden is. Zo is het tegelijkertijd spannend en herkenbaar.’

Van Leeuwen en zijn studenten geven ook een lezing. Zij onderzochten waarom dystopische young adult boeken, een subgenre van horror, als warme broodjes over de toonbank gaan. ‘Ik ben die populariteit gaan onderzoeken omdat ik een artikel tegenkwam van Amerikaanse onderzoekers. Zij hadden die boeken gelezen en gingen toen uitleggen waarom het genre bij jongeren zo populair is. En toen dacht ik: je kan als volwassen onderzoeker niet zelf bepalen waarom de boeken interessant zijn voor scholieren. Dat moet je aan de leerlingen zélf vragen.’ 

Hoop en sensatiezucht

Van Leeuwen trok samen met zijn studenten naar middelbare scholen en dat leverde verschillende responses op. ‘Ik was op een school in Den Haag met een groep jongeren in gesprek. Wat ze allemaal deelden was dat ze het gaaf vonden om te lezen over grimmige werelden, zoals verstikkende dictaturen, maar dat hoop en liefde blijven bestaan.

‘Dat vond ik heel frappant. De jeugd leest dat niet omdat ze zo geïnteresseerd zijn in doemscenario’s, geweld en onderdrukkingen, maar juist omdat ze de positieve waarden die overleven eruit halen. Er waren ook jongeren bij die lazen om te relativeren: als je de Hunger Games leest, dan is mijn wereld zo slecht nog niet.

‘Een andere student kwam met het stereotype dat er jongetjes waren die het geweld gewoon heel gaaf vonden, een soort sensatiezucht. Dat is ook een typische tienertrek. Weer een andere groep zei: je gaat nadenken over wat je zelf zou doen in zo’n situatie. Wat is mijn eigen ethiek? Wat zijn grenzen die bij mij écht niet overschreden kunnen worden? Er zijn dus veel verschillende redenen waarom jonge mensen dit soort literatuur gaaf vinden. Je ziet hoe complex hun ervaringswereld is.’

En er viel nog iets anders op. ‘Als ik dystopische literatuur onderwijs, zeker oudere boeken zoals 1984 en Brave New World, zeggen de studenten dingen als: “Ja, dit is gewoon de wereld waar wij nu in leven.” Ik vind het interessant hoe oudere fantasieën steeds meer gaan lijken op de werkelijkheid. Het dystopische genre suggereert een toekomstbeeld dat veel erger is dan onze eigen wereld, maar voor veel jongeren wordt het een vorm van realisme.’

De horrorparadox – Wat is er leuk aan griezelen? Donderdag 22 oktober om 19.30 in het Telders Auditorium in het Academiegebouw. Aanmelden is verplicht.