Tijdens het natuurfenomeen El Niño neemt de passaatwind boven de Stille Oceaan af. Het water voor de westkust van Zuid-Amerika warmt hierdoor op, met verschillende weersveranderingen over een groot deel van de wereld tot gevolg. Droogte of juist hevige regenval plagen landen rond de evenaar.
Bovenop de temperatuurstijging door klimaatopwarming komt nu een extreme El Niño met voorspelde piekwaardes van vier graden. Om de zoveel tijd vindt zo’n zogeheten Super-El Niño plaats, de laatste was in ‘97-’98, waarbij de weersveranderingen heviger zijn.
Maandag geeft universitair docent Tanja Hendriks, tevens antropoloog en afrikanist, een lezing over de Super-El Niño en rampenbestrijding in Malawi.
Wanhopig en moedig
‘Malawi is interessant’, vertelt Hendriks, ‘omdat het ontzettend veel last heeft van klimaatverandering, maar een van de landen is die het minst heeft bijgedragen aan het ontstaan daarvan. Het weinig geïndustrialiseerde land produceert nauwelijks uitstoot: 85 procent van de Malawianen woont in rurale gebieden en is afhankelijk van zelfvoorzienende landbouw. Het weer heeft meteen weerslag op de voedselzekerheid en een kleine verandering leidt bijna altijd tot hongersnood. Maar door klimaatverandering is het weer steeds extremer aan het veranderen.’
De ambtenaren van de Department of Disaster Management Affairs die Hendriks voor haar onderzoek sprak, waren zowel wanhopig als moedig.
‘Ze weten welke risico’s hun land loopt. Zelf komen ze vaak uit families die afhankelijk zijn van de landbouw, dus ze snappen dat zo’n ramp grote impact heeft. Maar hun handen zijn gebonden. Ze zijn verantwoordelijk, maar hebben nauwelijks middelen om te kunnen doen wat ze weten dat ze moeten doen. Dat is mentaal en moreel heel zwaar.’
Ze zetten in op paraatheid en voorbereiding, in plaats van pas in actie te schieten nadat een natuurramp heeft plaatsgevonden.
‘Idealiter zou je door betere weersvoorspellingen eerder waarschuwen. Daarvoor is infrastructuur en geld nodig. Je moet ook weten waar burgers wonen en hoe je die kunt bereiken. In Nederland sturen we dan een sms’je, maar in Malawi hebben veel mensen geen toegang tot elektriciteit of telefoons. Ze kunnen ook niet altijd lezen en schrijven. Hoe de overheid zo’n waarschuwing bij de bevolking krijgt is nog maar de vraag.’
Malawi is daarnaast erg afhankelijk van humanitaire hulp, die drastisch is gedaald doordat Donald Trump buitenlandse steun via het agentschap USAID heeft stopgezet. ‘Ongeveer 40 procent van het bruto binnenlands product van Malawi wordt betaald door donoren. Bijna de helft van het land draait dus op de internationale gemeenschap. Als USAID zich terugtrekt, betekent dat er enorme gaten vallen in het budget voor bijvoorbeeld onderwijs en gezondheidszorg. Tegelijkertijd maakt zo’n klimaatcrisis alles erger.’
Afgelopen augustus hebben landen in zuidelijk Afrika, waaronder Malawi, een zogeheten El Niño Preparedness Alert eruit gestuurd. ‘Ze hebben een waarschuwing afgegeven om alvast geld te kunnen inzamelen voor de voorspelde lange droogte. Het is niet zo dat Afrikaanse landen alleen maar passieve slachtoffers zijn. Ze zijn van alles aan het doen. Maar er zit wel een verantwoordelijkheid bij het Westen om daar actiever op in te springen.
Industrialisering in het Westen
‘Een groot deel van de klimaatcrisis is veroorzaakt door de industrialisering in het Westen. Daar is de Global North ook heel rijk mee geworden. Maar de Global South ervaart het grootste deel van de consequenties daarvan. Er zijn al internationale afspraken over gemaakt, alleen halen we die financieringsdoeleindes niet, zeker niet met alle huidige bezuinigingen.
‘We zitten allemaal op dezelfde planeet. Het is niet dat klimaatverandering in de toekomst gaat gebeuren en in de toekomst onhandig is, en dat we ons nu nog kunnen voorbereiden. Die luxe van tijd hebben we niet meer. Het is écht, het is nu aan de hand, zowel hier als elders.’
Binnenkort vertrekt Hendriks weer naar Malawi, waar de Super-El Niño gaande is. ‘Ik verwacht dat ik veel zal zien van wat ik ook in afgelopen rampenseizoenen zag. Er zit een soort slow violence in het weer waaraan je niet kunt ontsnappen. Ik maak me zorgen over zo’n lange droogte op zo’n belangrijk moment in het groeiproces van gewassen. Ik vrees dat de taferelen schokkend zullen zijn, dus ik probeer me daar mentaal op voor te bereiden.’
Tanja Hendriks, El Niño & Europa: hoe een klimaatschok grenzen overschrijdt. Amare (Spuiplein 150, Den Haag), maandag 12 oktober 2026, 17:00 - 18:15 u