Taxichauffeurs in Mandal, het zuiden van Noorwegen, spraken in de jaren twintig van de vorige eeuw geregeld onderling de zelfbedachte geheimtaal Smoi. Als ze prijzen wilden bespreken of wilden delen wat ze van hun passagiers vonden, veranderden zij bestaande woorden, zodat hun klanten niet konden meeluisteren.

‘Geheimtalen zijn altijd vervormingen van gewone talen’, vertelt Martin Krämer, hoogleraar taalkunde aan de Universiteit van Tromsø. ‘Soms worden lettergrepen verwisseld, klanken verplaatst of stukjes aan woorden toegevoegd.’

Tijdens de Duitse bezetting kwam de geheimtaal van de taxichauffeurs opnieuw van pas. ‘Smoi werd toen ook bij anderen populair. Soms was het essentieel dat de Duitse bezetters niet konden begrijpen wat je zei. Ook Bakvendt, een tweede geheimtaal uit het zuiden van Noorwegen, werd gebruikt. Tegenwoordig zijn er nog maar een paar oude mannen in Mandal die deze talen spreken.’

Puzzelen

Smoi is moeilijk te ontcijferen, zegt Krämer. Er zijn namelijk geen vaste regels waarmee woorden worden vermomd. Neem het Noorse faren, ‘de vader’. In Smoi wordt dat raffen: de beginklanken van de twee lettergrepen wisselen van plaats.

‘Je kunt bijvoorbeeld de volgorde van lettergrepen omdraaien: je neemt de laatste lettergreep en zet die vooraan. Maar je kunt ook alleen medeklinkers of delen van lettergrepen met elkaar verwisselen. En die verschillende manieren kun je vervolgens weer combineren. Je kunt zelfs een deel van het woord niet uitspreken. Dus dan wordt het Noorse Tyskaren, 'de Duitsers', skeran.’

Naast Smoi bestaat ook Double-Smoi. ‘Dan neem je een Smoi-woord en dan voer je daar nog een keer een verandering op uit.’ Zo kan raffen nog een keer worden vermomd door de twee lettergrepen om te draaien: fenraff.

Voor een buitenstaander wordt het daardoor behoorlijk puzzelen. ‘Je weet nooit welke strategie bij welk woord is gebruikt, of dat iemand misschien twee of drie strategieën op hetzelfde woord heeft toegepast. Dan wordt het echt moeilijk om te begrijpen wat iemand zegt.’

Onmogelijk

Ook de gesprekspartner moet soms puzzelen om te achterhalen wat er met het oorspronkelijke woord is gebeurd. ‘Maar veel woorden hebben een vaste vervorming gekregen. Het Noorse woord voor vis, fisk, wordt bijvoorbeeld skifsk. Dat is de vorm die je moet gebruiken. Voor dat soort woorden weten sprekers gewoon wat de juiste vorm is en hoeven ze niet iedere keer opnieuw de bewerkingen ongedaan te maken.’

Naast Smoi spreken de oude mannen van het Noorse Mandal ook Bakvendt. ‘Bij Smoi kunnen verschillende lettergrepen binnen een woord met elkaar van plaats wisselen. Bij Bakvendt gebeurt dat tussen verschillende woorden binnen een zin. Je kunt bijvoorbeeld de beklemtoonde lettergreep van het ene woord verwisselen met die van een woord dat later in de zin komt.’

Dat klinkt bijna onmogelijk om nog te ontcijferen. ‘Dat dacht ik ook toen ik het voor het eerst zag. Maar als je heel snel praat, kan het gebeuren dat je in je hoofd al vooruitloopt op iets wat later in de zin komt en dat per ongeluk in een eerder woord stopt. Dan is het een verspreking. Bij Bakvendt gebeurt zoiets expres, en de hele tijd.’

Gangsters

Zelf beheerst de taalkundige de geheimtalen die hij onderzoekt niet. ‘Ik doe hier al een paar jaar onderzoek naar en spreek zelf meerdere gewone talen, maar dit lukt me niet. Het kost me ontzettend veel tijd om iets in een van deze talen te maken, ook al ken ik de regels. Sommige mensen lijken meer aanleg te hebben om zulke talen te leren.’

Geheimtalen zijn niet alleen een Noors verschijnsel. Krämer kent voorbeelden van vrijwel elk continent. ‘Er is altijd wel ergens een groep kinderen dat een woordspelletje bedenkt. Vaak denken ze dat het grappig is en dat niemand ze begrijpt, maar ze verbergen er meestal niet veel mee. Maar je vindt het ook wel in subculturen. Ik kwam laatst geheimtaal tegen bij Italiaanse gangsterrappers. Ze verwerken de vervormde woorden zelfs in hun teksten. Het is ook een manier om te laten zien dat je bij een bepaalde groep hoort.’

Dit soort geheimtalen is alleen wat lastiger te onderzoeken dan andere. ‘Het zijn soms ook daadwerkelijk gangsters die zich bezighouden met drugshandel, en niet alleen mensen die doen alsof. Dat zijn natuurlijk niet de makkelijkste sociale kringen om binnen te komen, zeker niet voor een hoogleraar van middelbare leeftijd.’

Inkijkje in de geest

Hoewel de talen verzonnen zijn, lijken ze toch gebonden aan bepaalde grenzen. ‘Ze zijn meestal afhankelijk van de taal waarop ze gebaseerd zijn en volgen ook veel van de beperkingen van die taal. Heel zelden gaan ze verder dan wat in de oorspronkelijke taal mogelijk is.’

Samen met een collega verzamelde Krämer inmiddels bijna honderd geheimtalen in een database. Daarbij kijkt hij niet alleen naar welke manieren mensen gebruiken om taal te vervormen, maar ook naar welke mogelijkheden opvallend genoeg ontbreken. ‘We hebben bijvoorbeeld nog geen geheimtaal gevonden waarin iedere klank systematisch door een andere klank wordt vervangen. Terwijl je zoiets bij geheimschrift juist zou verwachten.’

Niet alleen wetenschappers proberen de codes van geheimtalen te kraken, ook de FBI deed dat. ‘Ze hadden ooit een speciale afdeling met taalkundigen die geheimtalen analyseerden. Die konden van pas komen bij het afluisteren van telefoongesprekken van criminelen of gesprekken van gevangenen. Sommige van die talen waren iets te simpel en daardoor vrij gemakkelijk te kraken.’

Dat mensen daarbij terugvallen op dezelfde taalkundige bouwstenen, vindt Krämer interessant. ‘We zien dezelfde structuren terug in talen over de hele wereld. Een lettergreep lijkt bijvoorbeeld een belangrijke eenheid te zijn, of je nu naar het Japans, Tagalog, Duits of Noors kijkt. Dat zijn precies de onderdelen waarmee mensen in geheimtalen gaan spelen. Het geeft een inkijkje in de menselijke geest.’