Een paar minuten over vijf komt Gabriel Zucman de zaal in het nieuwe gebouw van de universiteit aan het Spui binnengelopen. Hiervoor stond hij in de Tweede Kamer, om met politici te spreken.

Over hetzelfde onderwerp houdt hij op maandagmiddag een lezing bij de universiteit. ‘De titel zegt het al’, wijst hij op zijn PowerPointpresentatie. ‘Time to tax billionaires’. Miljardairs betalen namelijk beduidend minder belasting dan de rest van de bevolking, en dat moet anders.

‘We leven in een wereld waar rijkdom is geëxplodeerd, en de macht die daarbij hoort is toegenomen’, maar tot een paar jaar geleden was er weinig bekend rond dat onderwerp. Tot onderzoekers uit verschillende landen, waaronder Nederland, Frankrijk, de VS, Zweden, Noorwegen en Brazilië, ontdekten dat er een afwijking in het belastingsysteem zit, waardoor miljardairs in verhouding minder belasting betalen dan de rest van de bevolking.

bijna nul

Zucman laat een statistiek zien van de hoogte van belastingen op basis van inkomen. De Nederlandse lijn schommelt tussen de 40 en 45 procent, tot de inkomens de 100.000 euro raken, waarna de lijn begint te kelderen tot een dieptepunt bij miljardairs: ‘De superrijken betalen in Nederland maar 17 procent inkomstenbelasting.’

Daar komt bij dat miljardairs in Europa hun inkomsten structureel opslaan in holdings, waardoor de inkomsten lager lijken dan ze eigenlijk zijn, en de belasting nog verder daalt.

In de VS ligt de situatie iets anders. ‘De inkomstenbelasting faalt omdat het, als je extreem rijk bent, vrij gemakkelijk is om je vermogen zo te structureren dat dit vermogen zeer weinig, soms zelfs geen belastbaar inkomen oplevert.

lege vennootschappen

‘Je hebt voorbeelden als Jeff Bezos of Elon Musk die een zeer laag inkomen rapporteerden en zeer weinig belasting betaalden.’ Bezos betaalde zichzelf bijvoorbeeld geen loon uit vanuit Amazon, en verkocht geen aandelen, waardoor hij geen kapitaalwinst had. ‘En dus was zijn belastbaar inkomen inderdaad bijna nul, ook al is zijn werkelijke economische inkomen, namelijk zijn aandeel in de winst van Amazon, zeer groot. De inkomstenbelasting werkt in die context gewoon niet.’

Het is een systemisch probleem. ‘Dat nog groter is in Europa dan in de VS. Miljardairs in Europa brengen aandelen in holdingmaatschappijen onder, die fungeren als lege vennootschappen. Dit zijn dus allemaal holdingmaatschappijen die winst ontvangen zonder inkomstenbelasting en meestal ook zonder vennootschapsbelasting. De inkomstenbelasting daalt in die landen, waaronder Nederland, tot bijna nul.’

In de VS bestaat sinds 1937 een wet die het opslaan van inkomen in holdingmaatschappijen verbiedt. In 1933 ontdekte de New York Times dat J.P. Morgan, een van de rijkste Amerikanen op dat moment, de twee jaren ervoor geen inkomstenbelasting had betaald. ‘Hij had zijn geld opgeslagen in holdings.’ Dat zorgde voor boosheid onder de bevolking en dat leidde tot de wet.

In Europa is nooit zo’n wet geschreven. En dat is een groot probleem. ‘Het is een schending van het principe “gelijkheid voor de wet”, in dit geval gelijkheid voor de belastingwet. De meest conservatieve interpretatie van dat principe, is dat rijkere individuen niet minder belasting zouden mogen betalen in verhouding tot hun inkomen dan de rest van de bevolking. En hoe je het ook bekijkt, dit is precies de huidige situatie.

‘Ten tweede is het een probleem omdat het aanzienlijke inkomstenverliezen voor de overheid oplevert. Veertig jaar geleden was het geen groot probleem voor de overheidsfinanciën, omdat de superrijken nog niet zo rijk waren als nu.’

Want de rijkdom van miljardairs is explosief gestegen over de afgelopen paar decennia. De belastingen die zij niet betalen, moeten ergens anders vandaan gehaald worden. ‘Op de een of andere manier betaalt de rest van de bevolking hiervoor.’

Kranten opkopen

Dat is het derde probleem. ‘Normale mensen moeten van hun loon eerst belastingen betalen. Als dat gebeurd is, en de dagelijkse lasten zijn eraf, kunnen ze daarna pas beginnen met sparen en vermogen opbouwen. De superrijken kunnen honderd procent sparen. Zo kon het vermogen van miljardairs de afgelopen vier decennia gemiddeld jaarlijks met tien procent groeien.’

En met extreme rijkdom komt extreme macht. ‘Macht over politiek, over beleidsvorming, over markten. De macht om concurrenten op te kopen, om kranten te kopen en de heersende ideologie te beïnvloeden.’

Tussen extreme rijkdom en democratie bestaat altijd frictie. ‘Als we kijken naar de duurzaamheid van democratie, dan zouden we ons daar echt zorgen over moeten maken.’

Zucman presenteerde in 2024 op de G20 in Brazilië een rapport met een plan om de superrijken aan te pakken. ‘Laat iedereen met een vermogen van honderd miljoen of meer een minimumbelasting betalen van twee procent van het vermogen van die persoon. Als je al twee procent van je vermogen betaalt aan belasting, bijvoorbeeld wel door inkomstenbelasting, dan hoef je niets bij te betalen. Maar als je onder die grens blijft, bijvoorbeeld door constructies waarbij je inkomsten in holdings staan, dan moet je het verschil alsnog betalen.’

communistische revolutie

Dat kan, zegt Zucman, omdat vermogen veel moeilijker is te manipuleren dan inkomen. Op die manier betalen miljardairs een vergelijkbare ratio aan belasting als de rest van de bevolking. ‘Je kan als superrijke niet buiten de maatschappij leven. Deze minimumbelasting zorgt ervoor dat ze niet twintig procent minder belasting betalen dan de rest van de bevolking, maar een vergelijkbaar percentage. Nog niet bepaald de communistische revolutie’, grapt Zucman.

In de Tweede Kamer sprak hij de hoop uit dat Nederland het voortouw wil nemen in zo’n wet. In Frankrijk heeft het parlement al een dergelijke wet aangenomen, maar de senaat heeft nog geen groen licht gegeven. De ultrarijken in het land begonnen een mediastorm tegen het voorstel.

Het moet op nationaal niveau beginnen. ‘Je gaat er geen internationaal beleid doorheen krijgen. Het moet gebeuren doordat sommige landen het doen en de rest volgt, omdat het “de norm” wordt.’

Gabriel Zucman (1986) is professor aan de Paris School of Economics, onderzoeker aan de University of California, Berkeley en directeur van het EU Tax Observatory. Hij schreef in 2015 het invloedrijke boek The Hidden Wealth of Nations: The Scourge of Tax Havens