‘Ik heb nog nooit zoiets dramatisch meegemaakt’, zegt fotograaf Kadir van Lohuizen (63). ‘Dat mensen je aankijken, maar je ook niet aankijken. Zonder ziel.’

Hij heeft het over een foto die hij maakte in 1997. Een kindje wordt wanhopig omhooggehouden boven een onrustige massa vluchtelingen in een overvolle trein, waarin tegelijkertijk mensen worden vertrapt en de vloer bezaaid ligt met lijken.

Het beeld is geprojecteerd in de collegezaal van het Lipsius waar Van Lohuizen de eerste gast is van een nieuwe reeks College Tour, de podcast, gemaakt door studenten Journalistiek en Nieuwe Media.

Kogels

Aan presentator Twan Huys vertelt hij hoe hij in de trein zijn camera neerlegde om de mensen te helpen. ‘Een cameraman van CNN schreeuwde: “Get out of my shot!” Van Lohuizen was op eigen houtje naar de Democratische Republiek Congo (toen nog Zaïre) afgereisd om een historisch conflict vast te leggen. Terwijl dictator Mobutu nog aan de macht was, rukte rebellenleider Kabila snel op. Behalve in de trein, belandde hij ook in vluchtelingenkampen waar de omstandigheden erbarmelijk waren.

Al sinds 1988 reist hij de wereld over om misstanden vast te leggen. Eerst als oorlogsfotograaf in onder meer Gaza, Rwanda en Sierra Leone, later als documentairemaker met een brede focus op grote maatschappelijke thema’s als de voedselindustrie en klimaatverandering. Vanaf vrijdag is zijn tentoonstelling ‘Nieuwe Energie’ te zien in het Rijksmuseum, met foto’s over de energietransitie.

Als fotograaf in gevaarlijke brandhaarden vlogen de kogels hem dikwijls om de oren. Hij zag hoe collega-journalisten gewond raakten en bevriende fotografen werden gedood. Hoewel hij in zijn beginjaren ook ‘het lot wel had uitgedaagd’, kwam de dood kwam pas echt dichtbij toen hij zijn twee jaar jongere broer Hamid verloor. ‘Toen verdween de onschuld. Als het zo dichtbij is, is het toch iets anders. Dat is toch een gedeelte van jezelf dat dan sterft.’

De broers maakten op jonge leeftijd deel uit van de krakersbeweging; beiden waren avontuurlijk en maatschappelijk betrokken. Hamid was ‘een jongen met een missie’, werd actievoerder en schipper voor Greenpeace. Door onbekende oorzaak is hij overboord gevallen van een schip en nooit meer teruggevonden. ‘We weten niet wat er met hem is gebeurd. Hij heeft voor altijd een zeemansgraf.’

Sindsdien heeft hij ‘het gevoel dat ik voor twee moet leven’. Tegen de zaal vol jonge journalisten in spe zegt hij gedreven: ‘Als je een goed verhaal hebt, stel het nooit uit. Want je weet niet hoe het volgend jaar is.’

Regelmatig krijgt hij het verwijt dat hij geen journalist is, maar een activist. ‘Dit wordt dan vaak gezegd met de bedoeling me te diskwalificeren. Maar met alles wat er nu gebeurt, vind ik het problematisch als journalisten zich niet uitspreken. We zijn getuigen van moreel verval.’

Schuldgevoel

Het in beeld brengen van misstanden kan deprimerend zijn. Maar al op zijn eerste reis naar Gaza in de jaren tachtig leerde hij om niet alleen oog te hebben voor de verwoesting. ‘Ellende is niet alleen maar ellende. Je ziet ook dat mensen veerkracht hebben. Ik heb altijd diepe bewondering gehad voor de mensen in Gaza en hoe ze hun leven weten op te bouwen.’

Een jonge studente staat op om een vraag te stellen. Ze is half Palestijns, heeft familie op de Westelijke Jordaanoever en voelt zich schuldig omdat zij in Nederland is, en de rest daar. ‘Hoe gaat u daarmee om? Heeft u een schuldgevoel?’

Van Lohuizen: ‘Het schuldgevoel was altijd dat zij moesten blijven en ik weer weg kon.’ Hij is meerdere malen in Gaza geweest, tijdens verschillende oorlogen. ‘Het komt voor dat je ’s nachts droomt of wakker schrikt en beseft dat je die familie waar je toch twee weken in huis hebt gewoond, hebt achtergelaten.’

Toch heeft dit schuldgevoel hem nooit tegengehouden. Onlangs reisde hij naar Antarctica om daar de gevolgen van toerisme en klimaatverandering vast te leggen. ‘Soms denk ik: misschien moet ik maar gewoon wat anders gaan doen. Maar ik geloof in de noodzaak van de journalistiek, om de verhalen te blijven vertellen. We kunnen dan niet zeggen dat we het niet geweten hebben.’

Door Gresa Zeka en Emma Gerrits