‘Onze professor ging naar de frontlinie om daar te werken als dokter. Hij nam zijn colleges nog gewoon op voor ons, maar op de achtergrond hoorden we explosies.’

‘Ik ben gestopt met uitgaan en drinken. In plaats van feesten, gaan we naar schietbanen om geweren te leren gebruiken.’

‘Ik dacht dat ik een studentenleven tegemoet zou gaan met veel buitenlandse reizen. Nu bezoek ik veel plekken binnen Oekraïne.’

Dit vertellen Oekraïense studenten in de halfuur durende documentaire Between life and war die is gemaakt door de Leidse security studies-student Tobias de Saint Laurent. Hij pakte een Flixbus van Den Haag naar Warschau, en stapte over op een bus naar Kyiv.

‘We bestuderen bij mijn studie veel geopolitiek en veiligheidsproblemen’, verklaart De Saint Laurent. ‘Maar het voelt alsof we geen deel van de wereld uitmaken: we observeren alleen maar. Ik wil ook iemand zijn die de wereld beter maakt.’

militaire apparatuur

In zijn film spreekt hij met studenten van de Nationale Universiteit Kyiv-Mohyla Academie. De documentaire werd vorige week woensdag in een volle zaal in Wijnhaven vertoond, gevolgd door een paneldiscussie.

‘Ik had geluk, want ik was daar in een tijd waarin de Russen niet veel hebben gebombardeerd’, vertelt De Saint Laurent over zijn reis. ‘De nacht nadat ik terug naar Nederland ging, intensiveerden ze de aanvallen.’

De oorlog heeft een grote impact op hun leven, maar de studenten praten er op een verbazend luchtige manier over. Maks (19), student geschiedenis en archeologie, vertelt dat colleges hetzelfde zijn als voorheen. Maar als het luchtalarm afgaat, gaan ze eventjes naar de schuilkelder. Kateryna (19), studente internationale betrekkingen, zegt dat de lessen soms ook daar gewoon doorgaan.

Kateryna vertelt dat ze in haar vrije tijd spullen verzamelt voor het leger. Ivan, tweedejaars masterstudent finance, bouwt in zijn vrije tijd aan militaire apparatuur. ‘We maken drones, en bommen voor die drones’, vertelt Maks.

Galia (22), die finance en insurance studeerde, zag veel vrienden vertrekken. ‘Het was erg eenzaam. Ik was dan wel met mijn familie, maar al mijn vrienden zaten in het buitenland.’ Een groot deel van het onderwijs is online geworden, zoals eerder tijdens de coronapandemie. ‘Ik ben tijdens mijn hele bachelor maar drie of vier keer op de universiteit geweest’, vertelt Ivan.

Ook het toekomstbeeld van de studenten veranderde. Gaia wilde heel graag in het buitenland studeren, maar voelde zich schuldig tegenover haar familie die ze dan zou achterlaten. Ivan wilde ook graag naar het buitenland, maar werd bij de grens tegengehouden omdat hij een man is.

De documentaire heeft ook invloed op de maker gehad, geef De Saint Laurent toe tijdens de paneldiscussie. ‘Ik voel nu minder druk om zo goed mogelijk op de universiteit te presteren. Ik denk dat het heel belangrijk is om onze veiligheid en vrede niet als vanzelfsprekend te zien en nu zo veel mogelijk te genieten.’

‘Het beleid van de Universiteit Leiden is dat we studenten niet aanmoedigen naar oorlogszones afreizen’, grapt Antoine Lopez, tutor bij Security Studies. ‘Ik was de mentor van Tobias tijdens zijn introductieweek’, vertelt Janthe van Schaik, directeur van de organisatie OSINT for Ukraine (Open Source Intelligence, red.). ‘Hij belde me ’s nachts om te vertellen dat hij naar Oekraïne ging. Iedereen vertelde hem om niet te gaan, en het vooral niet aan zijn ouders te vertellen.’

Paniek

‘Ik zat in het goedkoopste hotel van Kyiv dat ik kon vinden toen ik mijn ouders belde’, vertelt De Saint Laurent. ‘Ze raakten in paniek.’

In het dagelijks leven merkte hij dat mensen aanvallen gelaten ondergingen. ‘Niemand boeide het echt als het luchtalarm afging. Ze ging naar de schuilkelder en daarna weer door met hun dag. Niemand was gestrest. Ik heb uiteindelijk een app geïnstalleerd die de luchtaanvallen bijhield.’

‘Als het alarm gaat mogen bussen niet vertrekken, en dan is iedereen geïrriteerd’, vult Anastasiia Poberezhna aan, die promotieonderzoek doet naar Oekraïense vluchtelingen in Nederland. ‘Merkte jij dan ook dat iedereen heel geïrriteerd ging zuchten?’

‘Het maakt niets uit dat je naar de universiteit moet, of naar de dokter, alle het openbaar vervoer moet stilstaan tijdens zo’n alarm’, zegt Kseniia Ivanova, student European Studies aan de Haagse Hogeschool.

‘We zijn gewend geraakt aan het luchtalarm’, zegt Ivanova, die in 2022 uit Oekraïne vluchtte. ‘Ik moet dit eigenlijk niet zeggen, maar uiteindelijk gingen wij ook niet meer naar de schuilkelders en gingen de colleges gewoon door. Maar dat kwam ook doordat het luchtalarm op sommige dagen elk half uur afging. Het werkte gewoon niet om dan elke keer te schuilen. We probeerden het gevaar een beetje in te schatten: zijn het drones of gewoon vliegtuigen?’

Maar haar tijdens de oorlog geboren broertje reageert minder laconiek op de dreiging, zegt Ivanova. ‘Mijn ouders en ik merken dat hij bang is voor het geluid van motoren en airconditioners omdat die klinken als drones of raketten.’

getraumiseerd

‘Nederlanders moeten zich realiseren dat veel jongeren in Oekraïne zijn getraumatiseerd’, vervolgt ze. ‘Ik werk zelf veel met internationale studenten, maar als iemand me vraagt om met mensen uit Rusland samen te werken, wil ik dat natuurlijk niet. Westerse mensen begrijpen die gevoeligheid niet en verwachten dat we aardig blijven tegen de mensen die ons vermoorden. Ik stel voor dat men vaker aan Oekraïense studenten vraagt hoe het met ze gaat.’

Poberezhna: ‘Als ik op een feestje vertel dat ik uit Oekraïne kom, vragen mensen altijd meteen: “Hoe gaat het met je familie?” Je weet dat je met je heftige verhalen de sfeer verpest, dan ga je gebeurtenissen toch maar op een luchtige manier uitleggen. Dit geeft helemaal niet correct weer hoe erg het allemaal is, maar je wil mensen ook niet wegjagen.’

En oorlog of niet: het aantal studenten in haar thuisland is alleen gegroeid. ‘Oekraïne is een van de meest hoogopgeleide landen in Europa’, zegt Poberezhna. ‘Ondanks de oorlog zijn er alleen meer studenten bijgekomen: bijna 900.000 in het hoger onderwijs. Dit is extra bijzonder als je in acht neemt dat er al 170 onderwijsinstellingen zijn vernietigd. De toegang tot onderwijs wordt steeds moeilijker. Dat zegt echt wat over de veerkracht van de studenten. De behoefte aan educatie wordt groter ten tijde van oorlog.’

Between life and war is te zien op YouTube