‘Ik zag allerlei wonderlijke spiegels waarin afbeeldingen verschenen, die door onwetenden wellicht als magie zouden worden beschouwd.’

De Japanse geleerde Kawaiji Toshiakira keek zijn ogen uit toen hij halverwege de negentiende eeuw kennismaakte met fotografie. In een van die ‘wonderlijke spiegels’ zag hij een echtgenote, zoon en dochter bijna levendig voor zich verschijnen. ‘Hoewel ik hier voor mijn werk was, heb ik vandaag evenveel plezier beleefd alsof men een goochelaar had uitgenodigd.’

Destijds was Japan nog grotendeels afgesloten van de buitenwereld. Maar via Deshima, de Nederlandse handelspost bij Nagasaki, vonden nieuwe westerse kennis en technieken toch hun weg naar het land. 

Hoe fotografie er tussen 1840 en 1870 voet aan de grond kreeg, is te zien in Licht over Deshima in Japanmuseum SieboldHuis. Vroege foto’s tonen niet alleen de ontwikkeling van de nieuwe techniek, maar ook een land in verandering: van portretten en huiselijke taferelen tot ontmoetingen tussen Japanners en Nederlanders en sociale onrust.

Nederlandse artsen speelden een belangrijke rol bij de introductie van fotografie op Deshima. ‘Dat kwam ook doordat zij de chemicaliën hadden die je nodig hebt bij het ontwikkelen’, vertelt tentoonstellingscoördinator Roos van Laer. ‘Samen met Japanners experimenteerden zij met fotografie.’

Een van de Japanners die zich daarin bekwaamde, was Ueno Hikoma. ‘Hij heeft een eigen studio geopend’, vertelt gastcurator Maartje van den Heuvel. ‘Mijn favoriet is een zelfportret van hem met zijn vrienden en een aantal leerlingen. Hij heeft leren fotograferen door de Nederlanders en hij heeft op zijn beurt de fotografie weer verspreid onder Japanners.’

Dat was aanvankelijk bepaald niet voor iedereen weggelegd, zegt Van den Heuvel. ‘Je had veel kennis nodig van chemie, natuurkunde en optiek. De apparatuur moest uit Parijs komen, was heel duur en het duurde lang voordat die er was. De fotograaf moest toegang hebben tot geld, kennis en instrumenten. Maar de mensen die hij fotografeerde niet. Zij komen niet per se uit de elite.’

De wand hangt vol met vroege foto’s: groepsportretten, boogschietende Japanners, mensen in klederdracht, een vrouw met een wagasa (een Japanse paraplu) en een rechtszaal. De beelden waren vaak niet groter dan een visitekaartje en werden verzameld in kleine albums. ‘Ze werden ook uitgewisseld’, zegt Van Laer.

Precies in de periode waarin de fotografie haar intrede deed, stelde Japan onder westerse druk steeds meer havens open voor buitenlandse mogendheden. Daarmee verdween de uitzonderingspositie die Nederland lange tijd had gehad. ‘Andere landen drongen zich op’, vertelt Van den Heuvel. ‘De Amerikanen dwongen handel met geweld af en ook andere landen stelden zich voortvarend op om de uitwisseling met Japan op gang te brengen.’

Van Laer: ‘De fotografie kwam dus net te laat om het oude Deshima als Nederlandse handelspost in volle werking vast te leggen. Maar je ziet wel wat het betekent dat Japan opengaat.’

Op de latere foto’s verschijnen bijvoorbeeld Europese vrouwen en kinderen. ‘Toen het nog een handelspost was, waren er alleen mannen op Deshima. Zij mochten hun families niet meenemen.’

Sommige Japanners zagen de groeiende westerse invloed als een bedreiging. ‘Behalve in Nagasaki, daar was men al gewend aan de aanwezigheid van de Nederlanders en was de band vertrouwd en vriendschappelijk’, vertelt Van den Heuvel.

‘Als je kijkt naar de historische bijschriften van foto’s van Japanners, omschrijven ze de Nederlanders ook altijd als “vrienden”.’ 

In steden als Yokohama en Edo, het huidige Tokyo, was de weerstand feller en vonden er aanslagen op buitenlanders plaats. Op een van de foto’s is te zien hoe twee Europeanen voor hun veiligheid door een grote groep Japanners over straat worden begeleid.

Onder sommige samoerai leefde in die roerige periode de leus sonnō jōi: ‘Eer de keizer, verdrijf de barbaren.’ Zij wilden de buitenlandse invloed terugdringen, desnoods met geweld. In maart 1868 werd de Britse gezant Sir Harry Smith Parkes daar bijna het slachtoffer van. Toen hij in Kyoto onderweg was naar een audiëntie met de jonge Meiji-keizer, vielen twee gewapende mannen zijn gezelschap aan. Japanse functionarissen wisten de aanslag te stoppen en een van de aanvallers, Hayashida Eitaro Sadakata, werd ter plekke onthoofd.

‘Die foto van zijn afgehakte hoofd is vrij luguber’, zegt Van den Heuvel. ‘Het laat zien dat het opengaan van Japan heftig was en niet zonder slag of stoot ging.’ De fotograaf heeft het tafereel volgens haar vastgelegd omdat hij het zelf bijzonder, indrukwekkend of schokkend vond. ‘Van verspreiding als afschrikwekkend beeld was geen sprake. Er was geen pers zoals we die nu kennen, dus de foto werd ook niet verspreid.’

Tegelijkertijd waren veel Japanners juist geïnteresseerd in de kennis die met buitenlanders het land binnenkwam. ‘Nederlanders hielpen in Nagasaki onder meer bij het bouwen van ziekenhuizen, fabrieken en bruggen en droegen kennis over op het gebied van watermanagement.’

Voor de curator draait de tentoonstelling uiteindelijk om die bijzondere uitwisseling. ‘Ik hoop dat mensen meenemen hoe bijzonder die band tussen Nederlanders en Japanners was. Fotografie was daar onderdeel van, maar heeft die band ook vastgelegd. De beelden geven een zeldzaam kijkje in een land dat zijn cultuur eeuwenlang had beschermd tegen invloeden van buitenaf.’

Van Laer: ‘We hebben het echt over hele vroege fotografie, dus over een tijd waarvan we eigenlijk niet zoveel beelden hebben. Ik hoop dat mensen zich verwonderen over de dingen die wél zijn vastgelegd.’

Licht over Deshima, Japanmuseum SieboldHuis, t/m 28 februari 2027, € 12 (studenten € 7,50)