‘Ze mag niet tekenen.’

Citeert Perta Urban advocaat Paul Verweijen, die in 2017 wilde voorkomen dat rechtbanktekenaar Petra Urban zijn cliënt (wiens werkgever niet wist dat hij terechtstond) zou portretteren. ‘Mevrouw Urban tekent dusdanig precies dat het net een foto is.’ De oproep was tevergeefs. ‘Persvrijheid is een groot goed’, oordeelde de rechter. ‘De rechtbank kan moeilijk bepalen dat er alleen slechte tekeningen gemaakt mogen worden.’

‘Daarmee was de kous af’, lacht Urban. ‘Een tekening is geen foto. Punt.’

Op Twitter beweerde de advocaat dat zijn eis eigenlijk een groot compliment was. Volgens hem was het niets persoonlijks, maar waren Urbans tekeningen nu eenmaal ‘te goed’ en ‘net echt’.

‘Het wordt gebracht als een compliment’, reageert Urban. ‘Maar dat houdt op zodra het mijn werk in de weg gaat zitten. Dat is als een omhelzing waarin je stikt.’

De rechtbanktekenaar (‘Ik ben een kunstenaar met een perskaart’) geeft op dinsdag in de Leidse Schouwburg een theatercollege, Naakt voor de rechter, waar ze samen met De Telegraaf-verslaggever Saskia Belleman vertelt over de meest spraakmakende zaken die ze samen hebben vastgelegd.

Oma

Urban studeerde aan de kunstacademie in Groningen en keerde tien jaar later terug naar Amsterdam, waar een bevriende journalist haar meenam naar de rechtbank. ‘Dat is inmiddels twintig jaar geleden, en sindsdien ben ik nooit meer gestopt met tekenen in de rechtszaal.Maar mijn oma heeft ooit het zaadje geplant. Ze had ook wel door dat ik kon tekenen. Toen ik zeven jaar was, wees ze naar een tekening van Eddy Samson in De Telegraaf: “Dat kan jij later wel doen.” Dat is mij altijd bijgebleven.’

Per zaak maakt ze meestal één tekening, behalve bij grotere processen. Tijdens de zitting let ze op de houding van de verdachten: zitten ze op hun praatstoel, beroepen ze zich op hun zwijgrecht, zijn ze boos of werken ze mee? ‘Die schedel verandert niet, hoe boos iemand ook kijkt. Dus nadat ik het portret in de stijgers heb gezet, observeer ik alles. Het liefst zit ik linksvoor, zodat ik het beste zicht op de verdachte heb. Als ik genoeg tijd heb, teken ik ook de advocaat, de officier van justitie of andere procesdeelnemers erbij.’

Door tijdgebrek komt het ook voor dat Urban niet altijd even blij is met het resultaat. ‘Dan moet ik veel uit mijn geheugen halen. Ik heb geen tijd om Nachtwachten te maken. Er zal wel eens wat ontbreken, of een oor wat groter zijn dan het werkelijk is. Tekeningen lijken wel realistisch, maar de suggestie van realisme betekent niet dat ik het altijd goed heb.’

Zo vond Dave Roelvink dat zijn neus te groot was getekend. ‘Dan denk ik: gast, zeur niet zo. Die neus stond er toevallig heel goed op. Er zijn ook advocaten die vinden dat ze er knapper en vrolijker op hadden mogen staan. Maar die tandpasta-smile zie je niet in de rechtszaal. Dat zou ook raar zijn.’

Ze tekent op een iPad Pro. ‘Alles zit erin. Vroeger moest ik na m’n werk snel naar huis, scannen en opsturen. Soms moest ik naar zaken in Den Bosch of Zwolle, en dat was een hoop gehaast. Maar voor de zekerheid heb ik nog altijd papier, potlood en een gum in mijn tas.’

Karikaturen

Een rechtbanktekenaar moet nauwgezet zijn, vindt ze. ‘Je moet goed kunnen observeren, nieuwsgierig zijn en veel geduld hebben. Misschien moet je ook wel bepaalde interesses hebben. Ik las als kind de duistere boeken van Edgar Allen Poe of boeken waarin uitgebreid martelmethodes werden beschreven. Dus ik kon wel wat hebben. Daarnaast ben ik christelijk opgevoed. Goed en kwaad zijn hele rekbare begrippen binnen het geloof. Goede mensen doen ook soms slechte dingen.’

Dat contrast wil ze ook in haar werk tonen. ‘Ik ga geen karikaturen maken, daar vind ik de zaken te ernstig voor. Sommige mensen denken dat ik daar zit om “slechte mensen” te exposen, maar dat is echt niet het geval. Ik vind het juist interessant om te laten zien dat verdachten ook gewoon mensen zijn. Iemand die schattig en mooi is, kan hele nare dingen doen. Daarom vind ik het zo leuk om bij de politierechter te tekenen, want daar zie ik zaken die ons allemaal kunnen overkomen.’

Bewust brengt ze niet alle verdachten even scherp in beeld. ‘Grote boeven als Taghi en Holleeder natuurlijk wel. Maar als in een klein dorpje een opa zijn kleinkinderen heeft misbruikt, teken ik minder details. Want als die opa herkend wordt, weet iedereen ook meteen om welke kinderen het gaat. Dat is een journalistieke afweging die ik gelukkig niet in mijn eentje hoef te maken.’

Veel spraakmakende zaken zijn haar bijgebleven: het Marengo-proces, de zedenzaken van Ali B. en Marco Borsato, de zaak tegen Geert Wilders. ‘Twee daarvan waren heel intens: die van Gino van der Straeten en Nicky Verstappen, beide in Maastricht.’ Zowel Gino (8) als Nicky (11) werden ontvoerd, misbruikt en vermoord. ‘Die gingen onder mijn huid zitten. Achteraf moest ik in de auto wel even ontladen. Toen vloeiden er ook wel tranen.’

Leed

Toch kan ze meestal goed afstand houden. ‘Het gaat niet over mij en ik eigen me het leed ook niet toe. Maar het doet wel wat met me als ik een ander pijn zie lijden of gruwelijke details te horen krijg. Dat bespreek ik ook vaak achteraf met mijn collega Saskia Belleman. Dan ben ik het ook even kwijt.

‘Ik verbaas me godzijdank nog steeds over waartoe de mens in staat is. Ik geloof dat de mens in principe een goed wezen is. Maar door de dingen die ik hoor en zie in zo’n rechtszaal, denk ik soms: waar gaan we naartoe? Ik herinner mezelf er dan aan dat het om uitzonderingen gaat: daarom is het nieuwswaardig.’

Tegelijkertijd merkt ze dat er veel wantrouwen over de rechtspraak bestaat. ‘Ik lees vaak reacties over “slappe straffen”, “D66-rechters” of “corruptie”. Maar als je een rechtszaak echt volgt, zie je hoe uitgebreid alles wordt uitgelegd. Het is allemaal openbaar. Verslaggevers zitten de hele dag in de zaal en leggen uit wat er gebeurt. Je hoeft het er niet mee eens te zijn, maar je kunt je wel op z’n minst laten informeren.’

Stoppen is ze voorlopig in ieder geval niet van plan. ‘Ik vind mijn werk nog steeds iedere dag leuk. En zolang we het erover eens zijn dat privacy van belang is voor verdachten, blijft mijn werk bestaan. Ik ben zzp’er, dus met pensioen ga ik niet. Ik blijf dit doen tot ik erbij neerval.’

Saskia Belleman & Petra Urban, Naakt voor de rechter. Theatercollege, Leidse Schouwburg, dinsdag 17 maart, 20.15 u, € 28,50