‘Het is een zeer kwetsbare tijd voor het internationaal recht’, zegt Helen Duffy, hoogleraar International Humanitarian Law and Human Rights. ‘De wetgeving inzake het gebruik van geweld, het internationaal humanitair recht dat alleen van toepassing is in gewapende conflicten en de internationale mensenrechten – al deze rechtsgebieden staan onder enorme druk.’

Maar ondanks alle opgelaaide conflicten is het schenden van het geweldsverbod ‘niet nieuw’, zegt Larissa van den Herik, hoogleraar internationaal publiekrecht. Sinds de wet na de Tweede Wereldoorlog in het leven is geroepen, werd deze al vaker overtreden. Ze somt op: de Vietnamoorlog vanaf 1955, de Irak-Iranoorlog vanaf 1980 en de Joegoslavische oorlogen vanaf 1990.

Van den Herik: ‘Maar wat wél nieuw is, is dat Amerika een heel ander soort staat is dan vroeger. In een veranderende wereldorde gaan landen zich anders tot elkaar verhouden. En daarin moeten Europa en Nederland bedenken of ze een soort van vazalstaat van de VS willen blijven.’

Normen

‘Het zijn natuurlijk turbulente tijden’, beaamt emeritus hoogleraar internationaal publiekrecht Nico Schrijver. ‘Maar ik denk toch dat het normatieve recht nog steeds wel de meetlat is. We zeggen dat het wordt geschonden omdat we weten wat de regels zijn. Er zijn maar weinig politieke leiders die daar afstand van nemen. Nieuw is wel dat de Amerikaanse minister van Defensie Hegseth dat doet. Die vindt het alleen maar lastig en schuift het terzijde.’

‘Het recht zal er altijd zijn’, aldus Van den Herik. ‘Maar er zijn natuurlijk grote vragen, zoals: wat zijn de kernwaarden ervan? In hoeverre zijn mensenrechten – die vaak makkelijk worden weggezet als “lastig” – daar onderdeel van? Maar ik vraag me dan af: wil je dan in een soort van autoritaire staat leven waar het individu er niet meer toe doet?’

Duffy: ‘Wat zwak en kwetsbaar is, is niet de wet zelf, maar de handhaving ervan. Die is altijd al selectief geweest, maar tegenwoordig zien we een schrijnende mate van selectiviteit in de manier waarop staten worden veroordeeld voor schendingen van het internationaal recht. De antwoorden zijn onvoldoende, maar het gaat te ver om te zeggen dat het internationaal recht irrelevant is.’

De aanval van de Verenigde Staten en Israël op Iran is volgens Schrijver duidelijk niet in lijn met het internationaal recht, maar ook de reactie van Iran is moeilijk in een juridisch kader te plaatsen.

‘Israël en Amerika hadden niet het recht om zo te escaleren tot de hoogste trap: geweldgebruik. Aan de andere kant is Iran ook geen lieverdje met zijn voortdurende aanvallen via proxies zoals Hezbollah en Hamas, en nu ook met hele wilde aanvallen op de golfstaten. Dat geeft dan ook weer aanleiding dat die golfstaten zelf een recht op zelfverdediging hebben. Zo wordt het wel ingewikkeld, want wat is nu strafbare agressie en wat is legitieme zelfverdediging?’

Onzekerheid

Het is een ‘wake-up call’ voor Europa, vindt Van den Herik. ‘Iedereen ziet dat de wereld aan het veranderen is, en het internationaal recht zal meeveranderen. We staan momenteel een beetje op losse schroeven. In Europa is die onzekerheid het grootst, omdat wij altijd heel erg veilig onder de paraplu van de VS zaten. Daar zitten we nu niet meer. Maar andere landen zijn al veel bekender met dat concept van onzekerheid.’

Dat die omslag mensen angstig maakt, is begrijpelijk. Maar met de diagnose “internationaal recht is dood” is de hoogleraar het niet eens. ‘Wat ik niet goed begrijp is dat mensen zeggen: “Dat is de schuld van het internationaal recht.” Dat recht is en doet wat wij willen dat het doet. Dus als je cynisch bent over het internationaal recht, ben je eigenlijk cynisch over je eigen keuzes.’

Duffy begrijpt het cynisme wel. ‘Om geloofwaardig te blijven, moeten we aandringen op handhaving. De confrontatie met machtige actoren is altijd een grote achilleshiel van het internationaal recht geweest. Sterker nog, ik denk dat we moeten erkennen dat het feit dat staten zoals de Verenigde Staten, Israël en Rusland in het verleden niet ter verantwoording zijn geroepen voor schendingen, ons in de huidige situatie heeft gebracht. Want de boodschap die is afgegeven, is er een van selectieve verantwoording en volledige straffeloosheid voor die actoren.’

Hoopvolle ontwikkelingen

Schrijver zou graag een krachtiger respons zien vanuit Nederland op schendingen. ‘We mogen van de regering verwachten dat zij op de normen wijst. Het wordt tijd dat minister Berendsen van Buitenlandse Zaken en ook premier Jetten meer een juridisch vizier gebruiken om te beoordelen en te veroordelen wat er gebeurt.

‘Aan de andere kant heb ik er ook wel begrip voor dat je niet meteen een heel antwoord paraat hebt als dit in de eerste twee dagen van een nieuw kabinet gebeurt. Maar ik denk dat na terughoudendheid en de oproepen tot diplomatieke oplossingen, je nu meer van de Nederlandse regering mag verwachten.’

Het is eigenlijk bijna in de mode nu, om te zeggen: “Internationaal recht doet er niet meer toe”, ziet Van den Herik. ‘De media hebben het er constant over, en mensen gaan daarin mee. Maar weet je wel wat je dan zegt? Als je nu zegt, het internationaal recht doet er niet meer toe, is dat alsof er een tank op je af komt rijden en je meteen op de grond gaat liggen en zegt: “Rij maar over mij heen.” Waarom zou je dat doen?’

Tegelijkertijd zijn er ook hoopvolle ontwikkelingen, zegt Van den Herik. ‘Het Internationaal Gerechtshof in Den Haag is nooit zo druk geweest als nu. Er zijn niet eerder zoveel zaken voorgebracht. Er zijn dus heel veel landen die ervoor kiezen om conflict op te lossen zonder te vechten. Ook de algemene vergadering van de VN heeft nooit zoveel beslissingen genomen als in de afgelopen tijd. We zien dat andere landen wel in het recht blijven geloven.’