Het is kerstavond 2019 als jurist Marc van der Ham op de NOS een bericht leest over een cyberaanval op de Universiteit van Maastricht. De systemen bleken te zijn versleuteld door cybercriminelen en ze eisten losgeld om die weer te ontsleutelen. De universiteit had wél direct de cybersecurity-afdeling ingeschakeld om het probleem op te lossen, maar meldde het pas dagen later bij de politie.
‘Ik werkte toen nog bij het Landelijk Parket’, vertelt Van der Ham. ‘Het was voor mij een frustratie dat de politie niet veel eerder was ingeschakeld. We hebben politie en justitie de opdracht gegeven om cybercriminelen op te sporen, maar als zij niet worden gebeld kunnen ze ook hun werk niet doen. Dat was de aanleiding voor mijn promotieonderzoek. Ik wilde kijken of we cybersecuritybedrijven meer plichten kunnen geven om het opsporingsonderzoek een kans te geven.’
Vorige week heeft hij dat proefschrift, Impunity and disruptive cybercrime, met succes verdedigd.
Waarom schakelen gedupeerde bedrijven niet meteen de politie in?
‘Ze willen dat de systemen zo snel mogelijk weer online gaan, dus ik begrijp dat ze eerst bellen met hun cybersecurity. Dat ze daarna niet de politie inschakelen, komt misschien omdat ze bijvoorbeeld vrezen informatie te moeten prijsgeven waaruit kan blijken dat ze hun cybersecurity niet op orde hadden of niet op tijd melding hebben gemaakt bij de Autoriteit Persoonsgegevens. Ik kan me voorstellen dat bestuurders dat spannend vinden, omdat er reputatierisico’s aan kunnen kleven.
‘Ik heb me specifiek op ontwrichtende cybercrime gericht. Dat zijn aanvallen – van hacks tot ransomware – met een grote maatschappelijke impact. Ze leggen een deel van het internet plat, of vallen organisaties aan met een heel belangrijke positie in onze economie en maatschappij, zoals banken, Schiphol, supermarktketens en de haven van Rotterdam.’
Wat moeten die bedrijven doen?
‘Ik noem drie meewerkplichten waarvan ik hoop dat de politiek die zal instellen. Ten eerste stel ik voor om bedrijven te verplichten melding van een aanval te maken bij de politie, en dat ze ook data moeten aanleveren waarmee de politie eigen onderzoek kan beginnen. De plicht die daarop volgt, is dat ze die informatie ook zelf gaan bewaren en analyseren, zodat dit later mogelijk nog van pas kan komen in onderzoeken.
‘Bij een die langdurige cyberaanval moeten grote internetbedrijven verplicht worden de politie te helpen met het legaal hacken van data die op de server van het getroffen bedrijf staan. De politie heeft heel goede mensen, maar hebben niet net zo veel ervaring met alle systemen als hostingbedrijven zelf.’
De dreiging van ontwrichtende cybercrime neemt snel toe. Komt dit proefschrift niet te laat?
‘Mijn voorstellen zijn de afgelopen twee jaar al meer gemeengoed geworden, juist door de toenemende dreiging van AI. Er is bijvoorbeeld al een meldplicht van cyberaanvallen bij overheidsorganisaties als het Nationaal Cyber Security Centrum. Als daarbij persoonsgegevens zijn gestolen, meld je die als datalek bij de Autoriteit Persoonsgegevens. Mijn voorstel om die meldplicht uit te breiden naar de opsporing, is relatief snel te regelen.
‘De bewaarplicht die ik voorstel hebben we nu niet, maar hadden we ooit wel. De Europese rechter heeft die buiten werking gesteld omdat die te veel inbreuk maakt op de privacy. Er zijn nu weer debatten over om de bewaarplicht terug te brengen en ik hoop dat mijn proefschrift daaraan kan bijdragen.
‘Maar we moeten opschieten. Door AI is het voor criminelen alleen maar makkelijker geworden kwetsbaarheden in software te vinden.’
Wat zijn de zorgen voor Nederland?
‘Ik denk dat we relatief goed zijn voorbereid. Er is vanuit de overheid veel aandacht voor en de AIVD en MIVD hebben de nadruk gevestigd op sterke cybersecurity. In mijn tijd bij het Landelijk Parket heb ik ook deelgenomen aan crisisoefeningen en dat wordt breder gedaan, dus ik denk niet dat als Nederland slachtoffer wordt, we verstijven en niet weten wat er moet gebeuren.
‘Er is nieuwe cybersecuritywetgeving, die overigens veel te laat is ingesteld, waardoor bestuurders die onvoldoende cybersecuritymaatregelen nemen aansprakelijk kunnen worden gesteld. Maar goed, we staan ook in contact met andere mondiale partners. Als zij het minder goed voor elkaar hebben, kunnen de problemen die daar ontstaan makkelijk naar ons toe komen.’
Maar als blijkt dat veel van cybercriminelen in het buitenland zitten, kunnen zij dan wel worden vervolgd?
‘Als dat zo is, zul je met dat land moeten bekijken of ze daar voor de rechter kunnen worden gebracht of kunnen worden uitgeleverd. Maar de politie en het OM signaleren dat er steeds meer Europese jongeren, vooral jongens, bij betrokken zijn. Iedereen die snel op zoek is naar geld probeert dat via cybercrime te doen en AI heeft dat vergemakkelijkt. Dus ik denk dat we verdachten zeker ook dicht bij huis moeten kunnen vinden.
‘Wat ook vaak gebeurt, is dat cybercrime op een andere manier wordt bestreden: niet door de verdachten op te sporen, maar door verstoringsoperaties uit te voeren, zoals het offline halen van de gebruikte servers of door (crypto)geld in beslag te nemen. Maar daar krijg je een crimineel niet mee voor de rechter.’
‘Ik heb mijn proefschrift bewust geschreven zodat er meer aan opsporing kan worden gedaan met als doel verdachten te vervolgen. Dat is belangrijk voor het vertrouwen van burgers in de rechtstaat en het vertrouwen van slachtoffers in de politie.
‘Uiteindelijk is iedereen vindbaar. Maar helaas verschijnen nog maar heel weinig daders van grote cyberaanvallen voor de rechter. Daarom is het heel belangrijk dat de politie zo snel mogelijk na de cyberaanval samen met het getroffen bedrijf aan opsporing kan beginnen. Systemen kunnen in uren of soms zelfs minuten worden binnengedrongen en door de manier waarop netwerken zijn gebouwd is het voor criminelen makkelijk om hun sporen uit te wissen. Snel de politie inschakelen, zodat zij kunnen opsporen, is de enige manier waarop verdachten voor hun daden verantwoordelijk kunnen worden gehouden.’
Marc van der Ham, Impunity and disruptive cybercrime. Promotie was 11 november