‘We leven in een tijd waarin veel vanzelfsprekendheden onder druk staan’, zei de nieuwe collegevoorzitter Luc Sels maandagmiddag tijdens de diesviering. Sinds afgelopen november heeft hij de oudste universiteit van de Lage Landen (Leuven) verruild voor de oudste universiteit van Nederland. Zijn ouders – beiden in de negentig – die naar Leiden waren afgereisd om de rede van hun zoon te beluisteren, werden getrakteerd op een luid applaus van de zaal.

‘Groeivertraging, heroplevend nationalisme, onrust op het wereldtoneel, de roep om strategische autonomie en verstrenging van migratiebeleid zetten de samenleving op scherp’, ging Sels verder. Daar komt bij dat universiteiten in toenemende mate slachtoffer worden van anti-elite-retoriek, bezuinigingen en afnemende internationalisering en autonomie.

Academici moeten zich daarom ‘grondig herijken’, betoogde de voorzitter. ‘Het lijkt alsof universiteiten terrein verliezen, maar eigenlijk verschuift vooral hun positie in het kennislandschap.’ Ze zijn niet langer ‘de poortwachter van kennis, maar nog altijd een bron ervan’. ‘Maar wat ongemakkelijk aanvoelt, is dat hun dominante positie onder druk staat.’

Sels brak een lans voor de geestes- en sociale wetenschappen. Dat die onder vuur liggen is volgens hem ‘geen neutrale beleidskeuze’. ‘Overheden lijken vooral een nuttige universiteit te willen en te twijfelen of investeringen in de geestes- en sociale wetenschappen dat beoogde nut opleveren. We zijn nog lang niet toe aan wat wel eens de humanities apocalyps wordt genoemd: het verregaand uitkleden van de geesteswetenschappen. Maar de bezorgdheid groeit.’

Hij stelde de zaal een paar retorische vragen, met de boodschap daarover na te denken. ‘Is er, nu China uitgroeit tot economische en wetenschappelijke grootmacht, niet juist méér in plaats van minder begrip nodig van taal, cultuur en samenleving? Als democratieën eroderen, moeten we dan niet harder werken om te begrijpen waarom dat zo is en hoe we het tij keren? Als de energietransitie afhankelijk is van gedragsverandering bij burgers en bedrijven, is het dan verstandig de ruimte te beperken van disciplines die menselijk gedrag bestuderen?’

Ook vroeg hij zich hardop af of universiteiten het zich kunnen veroorloven ‘te besparen op ethiek en kritische sociale wetenschap’ in een tijd waarin algoritmen sturen wat mensen zien, denken en kopen.

‘Als taal misschien wel het laatste stukje menselijke magie is, moeten we die dan niet koesteren in plaats van haar te reduceren tot een technisch probleem voor machines? En heeft onze samenleving niet juist méér in plaats van minder historisch besef nodig, nu we zo gevaarlijk dicht bij het herhalen van fouten uit het verleden komen?’

Hij zei voor deze wetenschappen te willen instaan. ‘We koesteren onze unieke opleidingen: niet als erfgoed uit het verleden, maar als fundament voor de toekomst. We moeten er daarom niet alleen voor zorgen dat ze blijven bestaan, maar ook dat we ze zó vormgeven dat ze die cruciale rol waarmaken: scherp, relevant, in verbinding met elkaar en op de samenleving betrokken. Als we dat doen, dragen we niet alleen bij aan kennis, maar aan een maatschappij die beter begrijpt, handelt en samenleeft.’

Een derde reden waarom universiteiten zich moeten herpositioneren, is omdat de rechtsstaat onder toenemende druk staat. ‘Rechtspraak, media, wetenschap en zelfs verkiezingsprocedures raken sterker gepolitiseerd. Het toont hoe kwetsbaar eerder opgebouwde waarborgen zijn.’

Het debat smoren of ‘ongemakkelijke standpunten verzwijgen’ is niet de manier om aan die druk te ontkomen, stelde de collegevoorzitter. ‘Wel door ruimte te laten om respectvol van mening te verschillen.’ Ook vindt hij dat bestuurders af moeten van een ‘stil-blijf’-houding en zich niet meer moeten onttrekken aan lastige debatten. ‘Géén standpunt innemen heeft immers vooral als gevolg dat machtsverhoudingen stilzwijgend bevestigd worden.’

Sarah de Rijcke, die als nieuwe rector magnificus de ambtsketen kreeg omgehangen, sloot in haar rede aan op die woorden. ‘Binnen onze gemeenschap voeren we soms verhitte discussies over wat we verwachten van universiteiten, over wie bepaalt wat universiteiten zijn en wat ze doen, over de vraag of de universiteit zelf wat moet vinden als het gaat om grote maatschappelijke uitdagingen.’

Dat is waardevol, zolang ‘het debat over wetenschappelijke kwaliteit niet verwordt tot een strijd om politieke identiteiten’, aldus De Rijcke. ‘Wetenschap is meer dan een symbool in een politiek debat. Ik zie graag dat we grote vragen over onze universiteit rustig en respectvol bespreken, juist als we het oneens zijn. Maar het gaat mij ook om de inhoud van de argumenten. Te vaak schieten die wetenschappelijk gezien tekort.’

De rector riep docenten en onderzoekers op zich af te vragen ‘of we wetenschappelijke kwaliteit afwegen aan snelheid of zorgvuldigheid, of we academische vrijheid ook belangrijk vinden als de uitkomsten ons niet bevallen en of kennis pas telt als ze iets oplevert’. De Rijcke: ‘Dat gesprek voeren we nog wat onwennig en niet altijd goed geïnformeerd.’

Beide collegeleden erkenden in hun toespraak dat de geopolitieke onrust en het afbrokkelend vertrouwen in instituties zoals de universiteiten problematisch zijn, maar dat het huidige coalitieakkoord ook vertrouwen geeft.

‘Universiteiten staan sterker dan we soms aannemen, vooral nu het nieuwe kabinet hun perspectief weer verbetert’, aldus Sels. ‘Laten we niet vergeten: democratische erosie bemoeilijkt hun missie, maar benadrukt tegelijkertijd het belang ervan.’