Het is medio 2014 als de extremistische terreurorganisatie Islamitische Staat (IS) de oprichting van het kalifaat uitroept, nadat grote delen van Syrië en Irak te hebben veroverd. Het streven is een wereldwijd imperium te stichten, waar de sharia zeer strikt wordt geïnterpreteerd en het dagelijks leven onder totale controle staat van IS.

De propagandamachine van IS werpt in die periode zijn vruchten af: naar schatting vertrekken er wereldwijd tussen de 44.000 en 52.000 strijders - vaak samen vrouw en kinderen - naar het conflictgebied om zich bij IS aan te sluiten. Onder hen zijn ongeveer driehonderd Nederlanders.

Eenmaal ter plaatse vallen de omstandigheden tegen: er zijn bombardementen, er is gebrekkige gezondheidszorg, het eten is slecht en de huisvesting is ondermaats. Sommigen weten te ontsnappen, anderen overlijden in de strijd. Maar er is ook een groep die er nog steeds vastzit, nadat IS er is verslagen.

‘In noordoost-Syrië verblijven vrouwen en kinderen in tentenkampen waar geen schoon drinkwater en medische hulp is, terwijl de mannen met veel tegelijk in de gevangenis zitten’, vertelt jurist Ida Asscher. ‘Wie in Irak verblijft, riskeert martelingen en de doodstraf. De omstandigheden zijn erbarmelijk en er worden daar meerdere internationale mensenrechten geschonden.’

In haar proefschrift Shunning Responsibilities and Shifting Risks, waarop Asscher vorige week in Leiden promoveerde, roept het kabinet op om deze IS-strijders terug naar Nederland te halen.

Waarom moet Nederland mensen in bescherming nemen die zelf hebben besloten om af te reizen naar het kalifaat?
‘Een deel van hen, foreign terrorist fighters genoemd, heeft daadwerkelijk gevochten en mogelijk terroristische misdrijven begaan. Maar in de landen waar zij nu vastzitten, krijgen ze geen eerlijk proces. In Irak wordt bewijs verkregen door middel van marteling en kunnen ze de doodstraf krijgen. In noordoost-Syrië zijn wel rechtbanken, maar die stonden tot voor kort onder controle en bestuur van de Syrische Democratische Strijdkrachten, een niet-statelijke entiteit. Die rechtbanken worden dus door geen enkele staat erkend.’

‘Tel daarbij op dat er ook veel vrouwen en kinderen vastzitten, die soms juist slachtoffer zijn van terrorisme en geen dader. Er zijn weliswaar ook getuigenissen die zeggen dat vrouwen echte hardliners konden zijn, maar voor de kinderen geldt dat natuurlijk niet.

‘Toen de rechtbank Rotterdam in 2020, 2021 en 2022 oordeelde dat Nederland zich meer moest inspannen om deze mensen te repatriëren, omdat anders hun strafvervolging zou komen te vervallen, zijn er wel vrouwen en kinderen - maar nog niet alle - teruggehaald. Mannen terughalen weigert Nederland nog steeds, terwijl het om een relatief kleine groep gaat.’

Waarom?
‘Er wordt gevreesd dat ze een veiligheidsrisico vormen als ze naar Nederland komen. Maar de inlichtingendienst zegt juist: we moeten ze gecontroleerd repatriëren, hun daden onderzoeken en hen hier berechten, waarna ze kunnen re-integreren en rehabiliteren. Op de lange termijn wordt Nederland daar juist veiliger van.

‘Doe je dat namelijk niet, kunnen deze mannen ook ontsnappen uit Irak of Syrië, waardoor ze van de radar verdwijnen en op eigen houtje terugkeren naar Nederland, mogelijk geradicaliseerd.

‘Verder is het erg lastig om bewijs te verkrijgen voor wat ze daar hebben gedaan. Soms kunnen ze alleen worden berecht voor lidmaatschap van een terroristische organisatie of het treffen van voorbereidingen. Daar staat maar een paar jaar gevangenisstraf op, terwijl ze daar al jaren hebben vastgezeten.

‘Bovendien vermoed ik dat de politiek het niet durft te voorkopen aan hun kiezers om deze mensen terug te halen. Zeker wanneer er weinig bewijs is: hoe kun je dan een sterke zaak tegen ze beginnen in Nederland?’

Waarom moet Nederland toch beter zijn best doen voor deze voormalige IS-strijders?
‘Door hen niet hier te willen laten berechten, onttrekt Nederland zich niet alleen aan de verplichting om oorlogsmisdrijven en terroristische misdrijven te onderzoeken en berechten, maar gaat het ook in tegen het het verbod op refoulement: het gedwongen terugsturen of uitzetten van personen naar een gebied waar zij een reëel risico lopen op ernstige mensenrechtenschendingen.

‘Recent zijn bijvoorbeeld gevangenen van noordoost-Syrië naar Irak verplaatst, waar zij martelingen en de doodstraf riskeren. Dat ondermijnt het internationaal recht.’

‘Bovendien hebben meerdere landen, waaronder Nederland, de nationaliteit ontnomen van sommige IS-strijders. Daarmee zeggen ze eigenlijk: deze mensen zijn niet ons probleem, wij trekken onze handen ervan af. Daarmee verschuiven ze niet alleen de veiligheidsrisico’s naar andere landen, maar hopen ze ook dat zij daar worden berecht. Maar zoals gezegd: daar krijgen ze geen eerlijk proces.

‘Daar komt nog bij dat Syrië en Irak deze mensen juist willen uitzetten naar hun land van herkomst, omdat ze mogelijk een veiligheidsdreiging vormen. Maar dat is erg lastig wanneer het land van herkomst hun nationaliteit heeft afgenomen. Hiermee bemoeilijkt Nederland dus het recht om vreemdelingen uit te zetten.’

Groeit het gevaar dat strijders daardoor juist verder radicaliseren?
‘Jazeker. Met name de maatregel om hun nationaliteit te ontnemen leidt ertoe dat zij zich meer geïsoleerd, gemarginaliseerd en gediscrimineerd voelen. Dat voedt onvrede jegens de overheid en duwt hen juist verder in de richting van terroristische en jihadistische netwerken. Als iemands dominante nationaliteit wordt afgenomen en vanuit Syrië of Irak wordt uitgezet naar een land waar hij geen familie heeft, hoe kan iemand dan effectief re-integreren?’

Maar leidt het terughalen van deze mensen niet tot een verhoogde kans op aanslagen in Nederland?
‘Ze vormen een mogelijk veiligheidsrisico, maar veel veiligheidsexperts waarschuwen dat we die dreiging niet moeten overdrijven. Er zijn weinig voorbeelden van terroristische aanslagen die zijn gepleegd door terugkeerders.

‘Bovendien zullen veel strijders gedesillusioneerd zijn teruggekeerd en nooit meer betrokken willen zijn bij gewelddadige activiteiten.

‘Maar bovenal: de Nederlandse veiligheidsdiensten zijn heel goed in staat om hen bij terugkomst te arresteren, in de gaten te houden en te stoppen op het moment dat het nodig is.’

Momenteel wordt het internationaal recht op allerlei manieren geschonden door landen als China en de VS. Kan dat ertoe leiden dat landen zich ook niets meer aantrekken van het recht op een eerlijk proces voor voormalig IS-strijders?
‘Kleine landen als Nederland hebben geen baat bij een wereldorde waarbij machtige staten handelen zonder het internationaal recht te respecteren. In de wereld waarin we nu leven is het dus juist voor ons soort landen belangrijk om het internationaal recht te handhaven en versterken in plaats van te ondermijnen.’

Wat verwacht u van het nieuwe kabinet?
‘Ik vind het twijfelachtig. D66 heeft wel gepleit voor repatriëring, maar de VVD en het CDA niet. Ik nodig hen dan ook uit om mijn proefschrift te lezen.’

Ida Asscher, Shunning Responsibilities and Shifting Risks: States’ Responses to the Foreign Terrorist Fighters Phenomenon & the Limits of Public International Law, 369 pgs. Promotie was op 10 maart.